Χάγκεν Φλάισερ – “Οι Πόλεμοι της Μνήμης”, μια βιβλιοκριτική

ΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ

Συγγραφέας: ΦΛΑΙΣΕΡ ΧΑΓΚΕΝ

Εκδόσεις: ΝΕΦΕΛΗ

- Χρονολογία Εκδοσης: 2008
- Σελίδες: 676
- ISBN: 978-960-211-893-1

Περιγραφή:

Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος είναι το αποφασιστικότερο γεγονός του 20ού αιώνα, καθώς n βαριά σκιά του “αγκάλιασε” όλο τον πλανήτη και είχε συνέπειες από την προσωπική και οικογενειακή τύχη τού καθενός, έως την εξόντωση ή μετατόπιση ολόκληρων πληθυσμών και το σχηματισμό ή τη διάλυση χωρών. Η μνήμη του πολέμου συνεχίζει να είναι επώδυνη και να προκαλεί παθιασμένες συζητήσεις. Όταν σίγησαν τα όπλα, ακολούθησαν οι πόλεμοι τnς ιστορίας που δεν λένε ακόμα να λήξουν, στο βαθμό που το τέλος του πολέμου ήταν η καταστατική πολιτική και ιδεολογική στιγμή τnς εποχής που ακολούθησε.

Κάθε μείζων ιδεολογική αλλαγή, ιδιαίτερα μετά τηv καθοριστική τομή του 1989, προϋποθέτει και αλλαγές στον τρόπο που θυμόμαστε, εξιστορούμε και ερμηνεύουμε τον πόλεμο συνολικά, ή τα επί μέρους στοιχεία του. Ο Χάγκεν Φλάισερ, μετά το μνημειώδες έργο του για τηv Ελλάδα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αφηγείται εδώ, μέσα από μια εξαντλητική έρευνα, τους πολέμους τnς μνήμης που εκτυλίχθηκαν στη δημόσια ιστορία, καλύπτοντας ουσιαστικά όλες τις εμπλεκόμενες χώρες από την Ευρώπη έως την Άπω Ανατολή και την Αμερική.

Αντώνης Λιάκος

Δεν έχει να πω πολλά περισσότερα από ορισμένες βιβλιοκριτικές που θα παραθέσω. Το βιβλίο το διάβασα και οφείλω να ομολογήσω οτι είναι από τις σπάνιες φορές όπου τέτοια θέματα αντιμετωπίζονται με σοβαρότητα, χωρίς ηθικολογίες ή στοιχειώδη έλλειψη γνώσεων που συχνά χαρακτηρίζει άλλα βιβλία που έχω διαβάσει. Αν θα έπρεπε να μου ζητηθεί ένας λόγος για τον οποίο προτείνω αυτό το βιβλίο θα απαντούσα οτι πολύ απλά αποτελεί, ίσως, το μοναδικό βιβλίο στα ελληνικά στο οποίο το θέμα της μνήμης του Β’ΠΠ δεν αντιμετωπίζεται πολιτικά και ούτε αποκλειστικά ελληνοκεντρικά, χωρίς όμως να παραμελεί τις “δύσκολες” ελληνικές παραμέτρους.

Δεν πιστεύω οτι αποτελεί εύκολο βιβλίο, όχι γιατί δεν είναι καλογραμμένο, αλλά γιατί προϋποθέτει ορισμένες ιστορικές γνώσεις απαλλαγμένες από αγκυλώσεις – κάτι δύσκολο σε μια χώρα που πέρασε έναν αιματηρό εμφύλιο και ο οποίος, αναμενόμενα, αποτελεί το πρίσμα μέσα από τον οποίο αξιολογεί την μνήμη. Το βιβλίο αναφέρει μια πληθώρα γεγονότων που φωτίζουν την σημερινή πραγματικότητα και το ιστορικό υπόβαθρο μερικών ακατανόητων, για τον μέσο Έλληνα, συμπεριφορών στην Ευρώπη. Μπορεί να μην φέρνει κάτι νέο όσο αφορά την ιστορική έρευνα αλλά διατυπώνει ορισμένα συμπεράσματα που ο μέσος αναγνώστης θα βρει σχεδόν επαναστατικά, δεδομένου του γεγονότος στην Ελλάδα περάσαμε κατευθείαν στον ρεβιζιονισμό χωρίς να έχουμε ποτέ εξετάσει με σοβαρότητα την ίδια την ιστορία. Αυτό ισχύει ειδικά στο τομέα του Ολοκαυτώματος/Σοά που αποτελεί σημαντικό αλλά όχι κεντρικό θέμα το βιβλίου – ένα Ολοκαύτωμα που στην Ελλάδα “κουραστήκαμε” να ακούμε χωρίς ποτέ να έχουμε μιλήσει για αυτό και αγνοώντας το σύνολο της ελληνικής εμπειρίας.

Ορισμένα άρθρα:

…πάνω απ’ όλα ευαίσθητος άνθρωπος και υποψιασμένος πολίτης, ο Φλάισερ δεν ηθικολογεί, ούτε αποδίδει ευθύνες. Στο πρόσφατο έργο του μας θέτει απέναντι σε διλήμματα παράγωγα των χρήσεων και των καταχρήσεων της Ιστορίας και μας καλεί να μην εξαλείψουμε από τη μνήμη μας τη ναζιστική θηριωδία, να σταθούμε με περίσκεψη στη μοναδική ιστορική εμπειρία του Ολοκαυτώματος, της Σοά, όπως επιλέγει να την αποκαλεί· τέλος, να αντιμετωπίσουμε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο χωρίς την ανάγκη των ισολογισμών. Ανάμεσα στις μνήμες και στα θραύσματά τους, ανάμεσα στη λήθη και στη συνεχή μνημόνευση, στο «εύκολο παιχνίδι της ιστορικής φαντασίας για ιδιοτελείς σκοπούς», με γνώση και σύνεση μας υπενθυμίζει ότι η Ιστορία δεν μπορεί να είναι αναλώσιμο είδος, ούτε καταναλωτικό αγαθό…

Η Δημόσια Ιστορία προβάλλει τώρα τα θύματα και όχι τους θύτες

Η διαχείριση της μνήμης

histo-tainment ή πώς μας επηρεάζει η Δημόσια Ιστορία

Y.Yacoel, Memoirs / Γ.Γιακοέλ, Απομνημονεύματα

• Y. Yacoel – Memories 1941-1943; ed.Paratiritis 1993

• Γ.Γιακοέλ – Απομνημονεύματα 1941-1943; εκδ.Παρατηρητής 1993

Συγγρ. : Γιακοέλ, Γιομτώβ
Επιμελ. : Αμπατζοπούλου, Φραγκίσκη
123Σελ. Μαλακό εξώφυλλο 21χ14
ISBN : 960-260-757-2
1993-1 Θεσσαλονίκη
Γλώσσα : Ελληνικά,

Ελληνικά:

Εξέχον μέλος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, ο Γιομτώβ Γιακοέλ υπήρξε για 20 χρόνια νομικός της σύμβουλος και ασχολήθηκε με την πολιτική σε κοινοτικό και εθνικό επίπεδο. Επιπλέον υπήρξε από τους πιο σημαντικούς εντεταλμένους της Κοινότητας στις σχέσεις της με το Ελληνικό Κράτος και έτσι υπήρξε παρόν σε όλα τα σημαντικά γεγονότα της εποχής.

Τα απομνημονεύματα του καλύπτουν την περίοδο μεταξύ Απριλίου 1941, όταν η γερμανική Κατοχή μόλις είχε ξεκινήσει και τελειώνουν την πρώτη εβδομάδα του Μαρτίου του 1943 όταν το πρώτο βαγόνι μεταφοράς ζώων που περιείχε 2800 θεσσαλονικείς εβραίους ξεκίνησε για το Άουσβιτς. Και ο ίδιος εκτοπίσθηκε και δούλεψε στα ζοντερκομάντο, (την μεταφορά των πτωμάτων από τους θαλάμους αερίων στα κρεματόρια) – εκτελέσθηκε τον Απρίλιο του 1944.

Η Εβρέικη Φασουλάδα

Το ελληνικό εθνικό μας φαγητό παραδοσιακά έχει υπάρξει η φασολάδα. Το βιβλίο του Ηλία Πετρόπουλου “η Εθνική Φασουλάδα” ασχολείται με αυτό το πιάτο και μας δίνει την ευκαιρία να ρίξουμε μια ματιά στην εβραϊκή ζωή στην Θεσσαλονίκη πριν τον πόλεμο – μιλάει για μια εβραϊκή συνταγή που είμαι σίγουρος οτι λίγοι ξέρουν: την εβρέικη φασουλάδα, (κρατώ τον όρο του Πετρόπουλου γιατί αυτός είναι ο πρωταγωνιστής στην ιστορία μας σήμερα):

“Στο βιβλίο του Ι.Μ.Ματαράσσο Κι ομως όλοι τους δεν πέθαναν (1948) κάποιος όμηρος, ενώ αφηγείτο την τραγωδία του στα χιτλερικά στρατόπεδα θανάτου, αναφέρθηκε στο φαγητό φασόλια αλά-εβραϊκά. Ο Ματαράσσο δεν εξήγησε περί τίνος πρόκειται. Ο γιατρός Ματαράσσο ήτο μπουρζουάς και την εβρέικη φασουλάδα την έτρωγε μόνο η πλεμπάγια. Για αυτό δεν βρίσκεις αυτό το φαγητό και στο μεγάλο λεξικό του Νεχαμά. Είμαι αναγκασμένος να πληροφορήσω σχετικώς τον αναγνώστη μου…

Στην Θεσσαλονίκη υπήρχαν (ίσως και να υπάρχουν ακόμη) κάτι μεγάλα σφαγεία. Έχω πλήρη γνώση της λειτουργίας αυτών των σφαγείων (- όπου, συχνά, οδηγούσα εκεί τον περιδεή Γιώργο Ιωάννου, που, τελικώς έγραψε κι ένα κείμενο για τα χασαπάκια και τους ταμπάκηδες).
…
Επακολουθεί το σχίσιμο του τεράστιου ζώου στα δύο. Το σχίσιμο γίνεται με τσεκουριές. Ετσι, γύρο στο αιωρούμενο βόδι πετάγονται κοματάκια κρέας.
…

Η φτώχια των εβραίων της Σαλονίκης άφησε εποχή. Οι πεινασμένοι εβραίοι έφταναν στο Μπεχ-τσινάρ (όπου τα σφαγεία) είτε με τα πόδια, είτε σκαλωμαρία με το τράμ της γραμμής Βαρδάρι-Κήπος Πριγκήπων. Οι εβραίοι έκαναν αυτό το αληθινό ταξίδι, τα χαράματα, με την κρυφήν ελπίδα πως θα τους αφήσουν να μπουν στα σφαγεία, για να μάσουν από χάμω λίγα ξεσκλίδια από τα πελεκημένα κρέατα. Τα χασαπάκια (είναι όλοι τους λεβεντόπαιδα και κιμπάρηδες) τους λυπόσαντε τους φουκαράδες τους εβραίους και, όχι μόνο τους επέτρεπαν να ξεδιαλέξουν, μέσα στην ματωμένη λάσπη των τσιμεντένιων αυλακιών, τα τιποτένια κρεατάκια, αλλά τους εχάριζαν και καμιά άκρη ουράς, ή λίγα κόκαλα, ή κανά ζευγάρι αυτιά. Οι εβραίοι, οι εβραιοπούλες, μάζεβαν οτι ήταν να μάσουν και τραβάγανε για την παράγκα τους. Εκεί, όλο και θα βρισκότανε καμμιά χούφτα φασόλια, που θα είχαν κλέψει τα εβραιάκια από κάποιο μπακάλικο. Αυτό το πλιάτσικο ήταν εύκολο, γιατί οι μπακάληδες αράδιαζαν στο πεζοδρόμιο τσουβάλια με όσπρια, ή πατάτες. Η εβρέισα νοικοκυρά έβραζε τα φασόλια μαζί με τα κόκολα, τα ξεσκλίδια, τις ουρές και τα αφτιά. Αυτή, και μόνο αυτή, είναι η (απαισίας μνήμης) εβρέικη φασουλάδα. Ωστόσο, θα προσθέσω όμως οτι η εβρέικη φασουλάδα, χάρη στα μεδούλια και τα φασόλια (60% άμυλο), θα πρέπει να ήτανε δυναμωτική για τα δυστυχισμένα παιδάκια.”

Ηλίας Πετρόπουλος, “η εθνική Φασουλάδα”

La llave en salónica – a poem by Jorge Luis Borges

Το κλειδί στην Θεσσαλονίκη…

Μου ζητήθηκε κάτι πιο ρομαντικό…

Λίγο πρίν ξεκινήσει το Γιομ Κιππούρ, η πιο ιερή εορτή του Ιουδαϊσμού που συνοδεύεται από μια 24ωρη αποχή από φαΐ και νερό, ορίστε ένα ποίημα του Χόρχε Λουίς Μπόρχες. Θα τα ξαναπούμε από μεθαύριο με μερικές (πιστεύω) ενδιαφέρουσες αναρτήσεις – καλά να περνάτε. :)

//

The key in Salonica…

I was asked for something a bit more romantic…

Just before Yom Kippur begins, the holiest Jewish holiday accompanied by a 24 hour abstinence from food and water, here’s a poem by Jorge Luis Borges. I’ll be seeing you again in two days time with some (I hope) interesting posts – enjoy until then. :)

Abarbanel, Farías o Pinedo,
arrojados de España por impía
persecución, conservan todavía
la llave de una casa de Toledo.

Libres ahora de esperanza y miedo,
miran la llave al declinar el día;
en el bronce hay ayeres, lejanía,
cansado brillo y sufrimiento quedo.

Hoy que su puerta es polvo, el instrumento
es cifra de la diáspora y del viento,
afín a esa otra llave del santuario

que alguien lanzó al azul cuando el romano
acometió con fuego temerario,
y que en el cielo recibió una mano.

Una llave en Salónica, Jorge Luis Borges.

http://www.vivir-poesia.com/2004/06/la-llave-en-salonica/

Un cavretico (republished)

Today at sunset we are going to celebrate Pessach and on this occasion I’m republishing a folk song that I sang and continue to sing today during the Sheder, the name for the jewish easter table. It’s “Un cavretico”, (ie “a small lamb”). Take a look at the photos with the lyrics and the melody since to my knowledge this doesn’t exist anywhere on the web. :)

Hag Shameach και Καλό Πέσσαχ σε όλους μας!

ps. My compliments to the Jewish Community of Athens for producing a new Haggada this year in greek, ladino and hebrew (in greek and hebrew characters). Much more appealing than the old one and a beautiful job overall.

Ανεπιθύμητοι Συμπατριώτες / Unwanted Compatriots

Ανεπιθύμητοι Συμπατριώτες (220 pages – 2005)

Υπάρχουν μερικά σημεία στη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας που γεννούν σκληρά ερωτήματα. Με το 70% του προπολεμικού εβραϊκού της πληθυσμού να έχει εξοντωθεί στα στρατόπεδα του ναζισμού, η χώρα βρίσκεται σε μια από τις πρώτες θέσεις στη θλιβερή σύγκριση, ξεπερνώντας ακόμα και το ίδιο το Ράιχ. Φταίνε μόνο οι ξένοι κατακτητές γι’ αυτή την επίδοση;
Την ίδια εποχή, στη διάρκεια του τελευταίου Παγκοσμίου Πολέμου, μια ιστορική μειονότητα, οι μουσουλμάνοι Τσάμηδες της Ηπείρου, «εκκαθαρίστηκαν» με τον πλέον απόλυτο τρόπο.
Δεν είναι παιχνίδια προπαγάνδας- ανθελληνικής ή φιλελληνικής- αυτά τα ζητήματα. Είναι θέματα ιστορικά, με καίριο και πολύπλευρο ενδιαφέρον. Η τυχόν αποφυγή των απαντήσεων, της έρευνας για το τι έγινε και πώς έγινε, υπονομεύει καθοριστικά την ιστορική και πολιτική μας παιδεία και ανοίγει τον δρόμο για νέες «απρόσμενες» εξάρσεις των παθών και των εγκλημάτων. Αλίμονο στα έθνη και στις κοινωνίες που πιστεύουν ότι βρίσκονται πάνω και πέρα από την ιστορία και ότι είναι «εξ ορισμού» αναμάρτητες…

http://www.protoporia.gr/protoporia/product.asp?sku=269876&mscssid=L2TGV5MUA6N98P2ADMUP83

The Jews of Ioannina on Sky TV

Νέοι Φάκελοι/New Folders is a television program in Greece which presents various documentaries on current and past issues pertaining greek interest. On Jan 29 they broadcasted a 16min documentary on the destiny of the Jews of Ioannina during the Holocaust/Shoah. It hosted testimonies of survivors of the camps, interviews of christian and jewish greeks, photos of the actual deportation as it was immortalised by the Propaganda Office of the German Army and included the prickly issue of the post war problems that Ioanniote jews faced after the return from the camps.

Un cavretico

Pessach is coming along and jews are preparing for the Seder, the traditional Pessach table where they read the Agada, the story of the exit from Egypt. One of the songs that accompanied my childhood’s Seders was a child song which all of the family sang and was called un cavretico, a small kiddy (κατσικάκι)* in djudeoespanol the language used by jews in Salonika before WW2. In fact I remember it so fondly that I tag all my djudeoespanol/ladino posts as “un cavretico”. :D

It’s original name was Hagadia and it is unknown when it was first included in the Agada, though surely after the 15th century. In Thessaloniki it arrived rather late, probably in the mid 19th century and appears almost as an established novelty in the Etz Haim’s edition of 1904 where the typographer states: “Printed (the Agada) with nice characters and translations in djudeoespanol according to the traditions of our city, with a full Seder. We’ve also included the Hagadia poem”. The origin of the poem is probably a western one since it resembles german folk songs but similar songs have appeared in the folkloric traditions in West and East alike. The whole idea around which evolves the song is that there is a judge and a judged one with the ultimate judge being God. Though many Christians and Jews have tried giving a historical, philosophical or even metaphysical meanings to this song, most probably it’s intents were far less presumptuous; seen it’s utter lack of connection with the Pessach theme was probably inserted to help kids stay awake with something interesting during the whole Seder!

The images that follow derive from the 1970 edition of Agada produced by the Jewish Comunity of Thessaloniki and include the notes, the lyrics in djudeoespanol and in greek. The brief historical data derive also from there .

*thanks to angelos for the translation!

(Click the images to see their larger versions & since I don’t know how the copyright works I kindly ask not to re-distributate them ;) ).

Los kaminos de una komunidad

The Judeo-Spanish People/Los Djudeo-Espanyoles

This small book written by Richard Ayoun, was published in 2003 by the French governmental department of Veteran Affairs (DMPA), the Museo Djudio de Salonik, UNESCO and is an excellent start for those wishing to learn the history of the Sefardic Jews, ie the Jews that were expelled from Spain in 1492 and in a great extent ended up in the then Ottoman Empire and created in Salonika the biggest and most important sefardic community after 1492.

In its 81 pages one finds the history before 1492, the Expulsion, the history during the Ottoman Empire, the Alliance Israèlite Universelle chapter, the imigration, their extermination during WW2 and the lives today. It is well structured, includes many nice photos and has some information which even I wasn’t aware of. An example being René Cassin, one of the most important contributors to the Universal Declaration of Human Rights and Nobel prize winner…and a sefardic jew.

It’s a great introduction on sefardic culture and if you manage to get one of the 9500 copies consider yourself extremely lucky. Thanks to Google you can get the djudeospanish version though unfortunately it’s text only – just click here.

And as a bonus you can find out more about Abravanel! :)