Συνάντησα κάθε μια από αυτές τις τρεις λέξεις σε διαφορετικές στιγμές αλλά κατά τη διάρκεια ενός Καμπαλάτ Σαμπάτ συνειδητοποίησα οτι μαζί αποτελούν ένα ενδιαφέρον τριο που εκφράζει 3 διαφορετικές εκφάνσεις του σύγχρονου μεταπολεμικού εβραϊκού πολιτισμού: η παρέα μια εβραϊκή λέξη, η κουλοπάνσα μια ελληνική και τομπόβοςαγνώστου προελεύσεως. Αξίζει το κόπο να τις ρίξουμε μια ματιά…
1. Ξεκινάμε από το πλεον προφανές: την εβραϊκή λέξη “παρέα”. Μπορεί να είναι μια από τις δημοφιλέστερες λέξεις της ελληνικής γλώσσας, (μέχρι και ραδιοφωνικός σταθμός υπάρχει ως Παρέα FM), αλλά είναι άγνωστο οτι είναι εβραϊκής προέλευσης. Το λεξικό του Μανώλη Τριανταφυλλίδη όσο αφορά την ετυμολογία της αναφέρει:
Το αστείο είναι οτι το Λεξικό Ισπανοεβραϊκών του σπουδαίου σαλονικιού λόγιου Ζοζέφ Νεχαμά στο λήμμα parea αναφέρει οτι είναι ελληνικής προελεύσης αν το λεξικό ήταν περισσότερο μια προσπάθεια ηθογραφικής καταγραφής της σύγχρονης ελληνοεβραϊκής κουλτούρας παρά ένα κλασικό λεξικό. Χαρακτηριστικό του οποίου μας φέρνει στην δεύτερη μας λέξη.
2. Ξεφυλλίζοντας το προαναφερθέν λεξικό έπεσα στη επόμενη λέξη μας, την “Κulopànsa”. Εκ πρώτης όψεως δεν ακούγεται και πολύ ελληνική αλλά κοιτώντας το λήμμα ανακάλυψα οτι την λέξη την ήξερα και την χρησιμοποιούσα ήδη αλλά με άλλο όνομα.
Kulopànsa: χωριό της Μακεδονίας. Χρησιμοποιείται κυρίως για να δείξει ένα μέρος που δεν υπάρχει πουθενά στον κόσμο. Onde nasyo fulano ? Ke te sale ? Mete a Kulopansa.
Για την ακρίβεια δεν βρίσκεται στην Μακεδονία αλλά στην Φωκίδα και είναι γνωστό ως Κολοπετινίτσα. Αν και το 1927 άλλαξε το όνομα του από Κολοπετινίτσα σε Τριταία επέζησε στην λαϊκή κουλτούρα και έγινε διάσημη από την ταινία του 1959 “Διακοπές στην Κολοπετινίτσα”. Στο slang μπορεί κάποιος να διαβάσει περί των σύγχρονων χρήσεων της έκφρασης και οτι παραμένει ζωντανή στην καθομιλουμένη. Δεδομένου οτι τόσο το λεξικό, όσο και η διάδοση της λέξης είναι κυρίως μεταπολεμικά έργα τότε αυτό το λήμμα είναι η απόδειξη οτι τα λαντίνο παρέμειναν ζωντανά μεταπολεμικά και συνέχισαν να εμπλουτίζονται. Επίσης αποτελεί μάρτυρα της ζωντανής αλληλεπίδρασης μεταξύ της ευρύτερης χριστιανικής ποπ κουλτούρας και της εβραϊκής.
3. Το “μπόβος” προέρχεται από μια ιστορία που μου διηγήθηκε ένας εβραίος φίλος μου. Δεχόμενος την επίσκεψη μιας νεαρής χριστιανής γιαγιάς και του εγγονιού της άρχισε να παίζει με το βρέφος το οποίο προφανώς αγνοώντας οτι προορίζονταν για τις πασχαλινές ματσότ γελούσε με τον φίλο μας. Η γιαγιά τότε απευθύνθηκε στο μωρό που έβγαζε σάλια γελώντας ως “άντε βρε μπόβε” προκαλώντας το άμεσο στρίψιμο του κεφαλιού των εβραίων παρευρισκομένων.
Ο λόγος ήταν οτι το μπόβο είναι μια από τις πιο κλασικές λέξεις στα λαντίνο, σχεδόν μια λέξη κατατεθέν. Σημαίνει χαζός ή αφελής και πέρα από την κλασική χρήση της ως συμπαθητικός χαρακτηρισμός χρησιμοποιείται για πλήθος εκφράσεων, πχ Bovo kayado por savyo es tomado ή το El djidyo no es bovo.
Οταν την ρώτησε από που προέρχεται ξαφνιάστηκε από την απότομη προσοχή και απάντησε οτι ήταν μια έκφραση που χρησιμοποιούσε η γιαγιά της και πλεον την χρησιμοποιούσε και αυτή και η κόρη της. Δεν είχε ιδέα για την καταγωγή της λέξης αν και η σαλονικιώτικη προσφυγική καταγωγή της αποτελούσε ένδειξη για από που μπορούσε να την είχε υοθετήσει. Bέβαια στο slang βλέπω οτι το μπόβο χρησιμοποιείται και αλλού, (αν και με μια υβριστική χροιά που δεν υπάρχει στην αυθεντική εβραϊκή έκφραση), οπότε δε μπορούμε να είμαστε βέβαιοι οτι είναι μια ισπανοεβραϊκή λέξη. Σίγουρα όμως υπάρχουν έντονες υποψίες και εν απουσία εναλλακτικών εξηγήσεων μας οδηγεί να πιστέψουμε οτι ένα κομμάτι της Σαλονίκης ακόμα ζει μεταξύ των σύγχρονων χριστιανών κατοίκων της.
Επίλογος
There you have it που λένε και οι άγγλοι. Εχουμε μια ισπανοεβραϊκή λέξη που όλοι, μέχρι και οι ίδιοι οι Εβραίοι, νομίζουν οτι είναι ελληνική. Έχουμε μια ελληνική που ακούγεται ισπανική που μας δείχνει μια ζωντανή μεταπολεμική εβραϊκή ποπ κουλτούρα. Και τέλος έχουμε μια ισπανοεβραϊκή λέξη που μιλάει για τον αντίλαλο μιας πόλης που κατάφερε να δημιουργήσει την πρώτη σύγχρονη εβραϊκή κοινωνία της οποίας μέτοχοι ήταν και οι χριστιανοί συμπολίτες της.
Ψάχνοντας για μια φωτογραφία να εικονογραφήσω την ανάρτηση έπεσα σε αυτή που πιστεύω οτι είναι η πλεον κατάλληλη και με την οποία θα κλείσουμε. Απεικονίζει το Ουν Καπάν, μια από τις αγορές της Θεσσαλονίκης. Η λεζάντα όμως αφήνει να εννοηθεί οτι ήταν το ελληνικό παζάρι δείχνοντας την παντελή άγνοια για την ιστορία της πόλης, ενώ στο βάθος βλέπουμε το κατάστημα του Γιουδά Ρούσο. Κατά ένα αστείο τρόπο η επιγραφή είναι στα ελληνικά, με λαντίνο από κάτω. Με άλλα λόγια μια ωραία παρέα.
υγ. Να ευχαριστήσω των dr.Moshe για την αδιαμαρτύρητη συνεχή ενόχληση μου, τον Νίκο Σαραντάκο για τις συμβουλές και τον Mayor rishon για την ιστορία.
English exceprt
This post talks about three words, parea – kulopansa – bovo. It speaks about words how words which have entered greek vocabulary are of jewish origin and how greek pop culture influnced the ladino language common to the Greek Jews. Finally it speaks of how echoes of a ladino speaking Salonica still survive among christians, even if they are unaware of their origin.
Κάθε χρόνο νεαροί ελληνοεβραίοι επισκέπτονται την Πολωνία στα πλαίσια ενός προγράμματος που ονομάζεται “March of the Living” και περιλαμβάνει επισκέψεις στα στρατόπεδα εξόντωσης που δολοφονήθηκαν δεκάδες χιλιάδες Έλληνες. Πρόσφατα ένα φίλος με πληροφόρησε οτι η ελληνική αποστολή περιλαμβάνει και την επίσκεψη στο Βρετανικό Στρατιωτικό Νεκροταφείο “Ρακοβίτσκι” της Κρακοβίας οπότε αναρωτήθηκα το τι έχει αυτό να κάνει με την Ελλάδα ή το Ολοκαύτωμα. Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση είναι οι τάφοι με το Άστρο του Δαυίδ που βλέπετε στην ανάρτηση, τάφοι εβραίων στρατιωτών που αιχμαλωτίσθηκαν στην Καλαμάτα, την Πύλο και την Κόρινθο.
Στρατ.Νεκροταφείο Ρακοβίτσκι, Κρακοβία - Πολωνία
Η παρούσα ανάρτηση σκοπό έχει να μιλήσει για την δράση του Παλαιστινιακού Συντάγματος στην Ελλάδα, όσο και την μετεξέλιξη του στην Εβραϊκή Ταξιαρχία και την αποστολή του Παλαιστινιακού Τάγματος Βοήθειας. Τόσο το Αυτοκρατορικό Πολεμικό Μουσείο της Μ.Βρετανίας, όσο η Πρεσβεία του Ισραήλ αλλά και διάφορες ανεπίσημες σελίδες στο Διαδίκτυο δε μπόρεσαν να με βοηθήσουν οπότε οφείλω να ομολογήσω οτι το παρόν δεν είναι παρά μια πρώτη επαφή που σκοπό έχει να παρακινήσει άλλους στην καλύτερη μελέτη του θέματος μιας και αποτελεί την απλή σύνθεση της δουλειάς του ισραηλινού καθ.Γιοάβ Γκέλμπερ, του σαλονικιού Ιακώβ Σιμπή και λίγης στοιχειώδους έρευνας σε βρετανικά, ελληνικά και ισραηλινά αρχεία.
Η γέννεση του Παλαιστινιακού Συντάγματος
Το 1920 η Βρετανική Αυτοκρατορία αναλαμβάνει την διακυβέρνηση της περιοχής της Μέσης Ανατολής μετά την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατά την διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η διακυβέρνηση της χαρακτηρίζεται από οξείς διαμάχες τόσο μεταξύ των διαφόρων εθνοτικών ομάδων, όσο και μεταξύ των Βρετανών αποικιοκρατών και των Παλαιστινίων Εβραίων που επιθυμούσαν την εθνική ανεξαρτησία τους. To 1939 η Βρετανική Αυτοκρατορία προσπαθώντας να κερδίσει την εύνοια του Αραβικού κόσμου ο οποίος είχε γοητευθεί από την ναζιστική Γερμανία, υιοθετεί ένα σύνολο φιλοαραβικών πολιτικών που παίρνει το όνομα Λευκή Χάρτα. Αυτή απαγορεύει αυστηρά την μετανάστευση στην Παλαιστίνη των κυνηγημένων από τους Ναζί εβραίων προσφύγων από κάθε χώρα της Ευρώπης. Η Εβραϊκή Εγκατάσταση που αποτελεί την ανεπίσημη ισραηλινή κυβέρνηση (Γισούβ) αντιδρά δηλώνοντας οτι “θα πολεμήσει τον Χιτλερ σαν να μην υπήρχε η Λευκή Χάρτα και θα πολεμήσει την Λευκή Χάρτα σαν να μην υπήρχε ο Χίτλερ”.
Μωσσέ Νταγιάν/ πηγή:wikipedia
Αυτές οι διαμάχες έπαιξαν σημαντικό στις βρετανικές διεργασίες για την δημιουργία ενός Παλαιστινιακού Συντάγματος ώστε να συμβάλλει στην άμυνα της Αυτοκρατορίας που είχε φτάσει στα πρόθυρα της κατάρρευσης στην αρχή του πολέμου – τα αρχικά σχέδια δημιουργίας αφορούσαν ένα περίπου ίσο αριθμό Παλαιστίνιων Εβραίων και Αράβων αλλά σύντομα οι Βρετανοί αναγκάστηκαν να περιορίσουν την εβραϊκή συμμετοχή ώστε να διατηρηθεί μια αναλογία 4 Εβραίων : 1 Άραβα δεδομένης της επιθυμίας των Παλαιστίνιων Εβραίων να συμμετάσχουν και της απροθυμίας των Αράβων. Ήδη εκείνη την εποχή υπηρετούσαν στον Βρετανικό Στρατό περίπου 10.000 Παλαιστίνιοι Εβραίοι και 4.000 Άραβες, ενώ στο τέλος του πολέμου έφτασαν τους 30.000 οι Παλαιστίνιοι Εβραίοι και 6.000 οι Άραβες – η πλέον γνωστή συμμετοχή ενός άγνωστου τότε 26χρονου: του Μοσσέ Νταγιάν ο οποίος έχασε το μάτι του σε μια καταδρομική επιχείρηση υπό την αιγίδα των Βρετανών στον Λίβανο.
Διακριτικά του Συντάγματος/πηγή: GFH
Η βρετανική εμμονή βέβαια συνδέεται και με τον δικαιολογημένο φόβο οτι η στρατιωτική εμπειρία που θα αποκτούσαν οι Παλαιστίνιοι Εβραίοι θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ενάντια τους. Αυτοί οι φόβοι επιβεβαιώθηκαν κατά την διάρκεια του Πολέμου της Ανεξαρτησίας αλλά παραμένουν εξαιρετικά μικρόπνοοι αν κανείς αναλογιστεί οτι την ίδια στιγμή οι ίδιοι οι Βρετανοί υπολόγιζαν τους Παλαιστίνιους Εβραίους ως την τελευταία γραμμή άμυνας της χώρας, (Σχέδιο Μασάντα), αν ο Ρόμελ διαρρήγνυε τις γραμμές στο Ελ Αλαμέϊν.
Το Παλαιστινιακό Σύνταγμα πολέμησε για πρώτη φορά στην Γαλλία, ενώ η επόμενη αποστολή του υπήρξε στην Ελλάδα που αποτελεί και το αντικείμενο αυτού του άρθρου. Αργότερα τον Ιούλιο του 1944 το εβραϊκό μέρος του Παλαιστινιακού Συντάγματος μετεξελίχθηκε στην αμιγώς εβραίκή Εβραϊκή Ταξιαρχία ενώ συνολικά στις διάφορες μορφές του πήραν μέρος σε μάχες στην Γαλλία, την Ελλάδα, την Β.Αφρική και την Ιταλία. Στην βιβλιογραφία αναφέρεται επίσης το 51ο Τάγμα Καταδρομών ως μέρος των παλαιστινιακών δυνάμεων, αλλά η δράση του περιορίσθηκε στην Αβησσυνία και δεν αποτέλεσε ποτέ επίσημα παλαιστινιακή εβραϊκή μονάδα.
Η σύνθεση του Παλαιστινιακό Συντάγματος στην Ελλάδα
Λόγω των πολιτικών επιλογών της Βρετανίας οι Παλαιστίνιοι αρχικά συγκρότησαν βοηθητικές μονάδες – oι κύριες μονάδες που λειτούργησαν στην Ελλάδα ήταν 4 Σώματα Σκαπανέων (Auxiliary Military Pioneer Corps), η κυρίως ελληνοεβραϊκή 1039η Μονάδα Λειτουργίας Λιμανιών του Μηχανικού (1039th Port Operating Company) και ένα τμήμα Διαβιβάσεων.
Μετάλλιο στους στρατιώτες της Γισούβ που συμμετείχαν στον Β'ΠΠ - "Εδώ είμαι, στείλε με"/πηγή: GFH
Γενικότερα το ηθικό αυτών των μονάδων ήταν αρκετά χαμηλό λόγω του δευτερεύοντα ρόλου που ήταν αναγκασμένα να παίξουν, όσο και των προβλημάτων με του βρετανούς αξιωματικούς. Μόνη εξαίρεση ήταν η μονάδα 440 Ελλήνων λιμενεργατών που είχαν μεταναστεύσει μετά τα αντισημιτικά πογκρόμ του ’31 από την Θεσσαλονίκη στο Τελ Αβίβ και την Χάιφα και είχαν αναλάβει την λογιστική υποστήριξη στα λιμάνια και αναμενόμενα βρισκόντουσαν σε άριστη κατάσταση πλέον κοντά στους συγγενείς τους στις ελληνικές πόλεις και φίλους.
Στο σύνολο υπολογίζεται οτι περίπου 2400 Παλαιστίνιοι Εβραίοι και 400 Αραβες ήταν ενταγμένοι στις μονάδες της Παλαιστινιακής Ταξιαρχίας πολέμησαν στην Ελλάδα. Σε αυτούς δεν συμπεριλαμβάνεται άγνωστος αριθμός Παλαιστινίων Εβραίων που διατηρούσαν ιδιαίτερη βρετανική υπηκοότητα και υπηρετούσαν σε μάχιμες μονάδες του Βρετανικού Εκστρατευτικού Σώματος στην Ελλάδα. Προφανέστατα σε αυτούς δεν συμπεριλαμβάνονται Βρετανοί Εβραίοι όπως ο Μάγιερς που διοργάνωσε την ανατίναξη της Γέφυρας του Γοργοποτάμου, ενώ ελάχιστες είναι οι πληροφορίες για Παλαιστίνιους Εβραίους αλεξιπτωτιστές που έπεσαν στην κατεχόμενη Ελλάδα με σκοπό να βοηθήσουν την Αντίσταση. Η βιβλιογραφία αναφέρει για προγραμματισμό επιπλέον αποστολών παλαιστίνιων ελληνοεβραίων που σκοπό είχαν την σωτηρία του εβραϊκού πληθυσμού αλλά που τελικά δεν πραγματοποιήθηκαν, ενώ ανέκδοτες μαρτυρίες που αναφέρει ο έλληνας δημοσιογράφος Ζαν Κοέν μιλούν για συμμετοχή ακόμα και του ίδιου του πατέρα του σημερινού Προέδρου του Ισραήλ Σιμόν Πέρες.
Η Γερμανική επίθεση
Μετά την ήττα της Ιταλίας από την Ελλάδα, η Γερμανία αναγκάζεται να προσέλθει εις βοήθεια του συμμάχου της και στις 6 Απριλίου εισβάλλει στην Ελλάδα. Η μόνη βοήθεια στον Ελληνικό Στρατό προσφέρεται από το Βρετανικό Εκστρατευτικό Σώμα που αποτελείται από Βρετανούς και δυνάμεις της Κοινοπολιτείας. Το μέτωπο γρήγορα διασπάται και οι Ελληνες μαζί με τους Βρετανούς είναι αναγκασμένοι να οργανώσουν την οπισθοχώρηση.
Είναι μάλλον απίθανο στην πρώτη φάση τον επιχειρήσεων οι παλαιστινιακές δυνάμεις να συμμετείχαν στην πρώτη γραμμή, αλλά χωρίς την βοήθεια των επισήμων βρετανικών αρχείων είναι αδύνατον να είμαστε σίγουροι – με την βοήθεια μιας ερασιτεχνικής σελίδας εντοπίζονται αρκετοί Εβραίοι στο Στρατιωτικό Νεκροταφείο του Φαλήρου, της Ρόδου και της Σούδας αλλά προσωπικά γνωρίζω για επιπλέον τάφους που δεν έχουν καταγραφεί. Άλλωστε μόνο και μόνο αυτό του Φαλήρου περιλαμβάνει περίπου 600 άγνωστους στρατιώτες, ενώ άγνωστο αριθμός ελληνοεβραίων μεταναστών τάφηκε ως ελληνικές στρατιωτικές απώλειες – επιπλέον ας μην ξεχνάμε τους περίπου 10 τάφους στην Κρακοβία που είδαμε πριν και που είχαν αιχμαλωτισθεί στην Ελλάδα. Έχοντας υπόψιν αυτά τα δεδομένα μπορούμε να θεωρήσουμε ως μια λογική εκτίμηση οτι περίπου 100/150 Παλαιστίνιοι Εβραίοι πρέπει να έπεσαν κατά την διάρκεια της θητείας τους στην Ελλάδα.
Ενας στρατιώτης της Εβραϊκής Ταξιαρχίας στην Κρήτη/ πηγή: GFH
Η κατάσταση φαίνεται να είναι διαφορετική στην Κρήτη όπου οργανώνεται η άμυνα εναντίον των Γερμανών και από όπου φαίνεται το σύνολο των βρετανικών δυνάμεων να συμμετείχαν σε ένοπλες επιχειρήσεις. Στο αρχείο του Μουσείου των Μαχητών των Γκέτο βρίσκεται η φωτογραφία ενός Παλαιστίνιου Εβραίου στα χαρακώματα στην Κρήτη.
Η αιχμαλωσία
Πάλεσταϊν Ποστ - κλικ για μεγένθυση
Οταν τελικά η χώρα καταρρέει οι βρετανικές δυνάμεις βρέθηκαν στην ανάγκη να οργανώσουν μια εκκένωση των περίπου 60.000 στρατιωτών της κατά την διάρκεια μιας άτακτης υποχώρησης. Οι παλαιστινιακές δυνάμεις λόγω του δευτερεύοντα ρόλου τους, βρίσκονταν χαμηλά στην λίστα της προτεραιότητας για την εκκένωση και ακολούθησαν την υποχώρηση μέχρι την Καλαμάτα όπου εκεί συνελήφθησαν από τις γερμανικές δυνάμεις. Αξίζει να σημειωθεί το κλίμα πανικού που επικρατούσε λόγω των φόβων οτι οι Γερμανοί δεν θα τους αντιμετώπιζαν ως Βρετανούς Αιχμάλωτους Πολέμου αλλά σαν Εβραίους – αυτοί οι φόβοι απέτρεψαν μια διασπορά των μονάδων που ήλπιζαν έτσι να μην δώσουν αφορμή για την μη-εφαρμογή της Συνθήκης της Γενεύης. Συνολικά περίπου 1500 Παλαιστίνιοι Εβραίοι και 300 Αραβες συνελήφθησαν, γεγονός που επηρέασε το σύνολο των οικογενειών στην Παλαιστίνη μιας και όλοι είχαν ένα γνωστό που πολεμούσε στην Ελλάδα όπως αναφέρει και το δημοσίευμα της εβραϊκής Πάλεσταϊν Ποστ.
Σε αυτά τα νούμερα συμπεριλαμβάνονται και οι αιχμάλωτοι της Κρήτης και άλλων σκόρπιων επιχειρήσεων περισυλλογής διασκορπισμένων Βρετανών – ενδεικτικά αναφέρω την μάχιμη Μονάδα 606 Σκαπανεών που είχε αρχικά αποκλειστεί στην Μήλο μετά την βύθιση του πλοίου τους και την καθυστερημένη εκκένωση τους στην Κρήτη, (στην σπάνια φωτογραφία η επιχείρηση εκκένωσης της συγκεκριμένης μονάδας στην Μήλο).
Βρετανική μονάδα στρατιωτών από την Εβραϊκή Εγκατάσταση στην Παλαιστίνη μεταφέρονται στην Μήλο/ πηγή: GFH
Ο πρώτος σταθμός υπήρξε ένα πρόχειρο στρατόπεδο αιχμαλώτων στην Καλαμάτα, ενώ στην συνέχεια μεταφέρθηκαν στην Κόρινθο. Εκεί οι συνθήκες διαβίωσης υπήρξαν εξαιρετικά δύσκολες λόγω της έλλειψης τροφής και των συνεπακόλουθων αρρωστιών αλλά και εντάσεων μεταξύ Βρετανών και Παλαιστινίων. Μέχρι εκείνη την στιγμή οι Γερμανοί δεν είχαν ασχοληθεί με τους Παλαιστινίους Εβραίους αλλά η άφιξη ειδικών ανακριτών δημιούργησε ένα μεγάλο πρόβλημα στο πώς θα μπορούσαν να τους μεταχειρισθούν. Το κυριότερο πρόβλημα ήταν οτι η, μετά τους Έλληνες, μεγαλύτερη ομάδα των Παλαιστινίων αποτελούνταν από Γερμανοεβραίους και Αυστροεβραίους που είχαν δραπετεύσει μετά την άνοδο του ναζισμού. Η αρχική σκέψη να δικασθούν για εσχάτη προδοσία αντιμετώπισε σημαντικά προβλήματα λόγω των ίδιων των γερμανικών νόμων αλλά και της αδιάλλακτης στάσης των Βρετανών που απείλησαν με αντίποινα σε τέτοια περίπτωση. Τελικά επικράτησε η ανάγκη να περιφρουρηθούν οι γερμανοί αιχμάλωτοι στα χέρια των Συμμαχικών δυνάμεων, οπότε οι Παλαιστίνιοι Εβραίοι γερμανικής καταγωγής στάλθηκαν σε στρατόπεδα αιχμαλώτων στην ίδια την Γερμανία αλλά κατάφεραν να επιβιώσουν χωρίς επιπλέον περιπέτειες.
Στην Κόρινθο τελικά στάλθηκαν και οι αιχμάλωτοι Παλαιστίνιοι από το στρατόπεδο αιχμαλώτων των Σφακίων και τον Ιούνιο ξεκίνησε η μεταφορά τους σε στρατόπεδα αιχμαλώτων στην ίδια την Γερμανία – αυτή η μεταφορά ολοκληρώθηκε σχεδόν 6 μήνες μετά λόγω των κατεστραμμένων μεταφορικών μέσων αλλά και την εκκένωση της Ελλάδας από την μάζα των γερμανικών δυνάμεων. Μέχρι τότε η κατάσταση είχε βελτιωθεί χάρη στην άδεια των γερμανών να έρθουν σε επαφή οι αιχμάλωτοι με τους τοπικούς πληθυσμούς προς προμήθεια τροφίμων.
Η μεταφορά τους
Αιχμάλωτοι Πολέμου στο Χοχενφελς - φωτογραφία του Σαμουέλ Πάρδο από την Θεσσαλονίκη/πηγή: GFH
Η μεταφορά από την Κόρινθο στην Θεσσαλονίκη επέτρεψε σε ένα σημαντικό αριθμό αιχμαλώτων να ξεφύγουν, ειδικά στα κομμάτι της Λαμίας που τα τρένα ήταν αναγκασμένα να προχωρούν με μικρές ταχύτητες. Αξίζει όμως να σημειωθεί οτι καθώς πλησίαζαν στην Θεσσαλονίκη, τα γερμανικά μέτρα ασφαλείας έγιναν εξαιρετικά αυστηρά λόγω του φόβου οτι οι Παλαιστίνιοι Ελληνοεβραίοι θα μπορούσαν να πετύχουν μια εύκολη δραπέτευση στην πόλη τους. Τελικά 1100 Παλαιστίνιοι Εβραίοι κατέληξαν στο Μάρμπουργκ και Λαμσντορφ, όπου ενώθηκαν με άλλους στρατιώτες της Κοινοπολιτείας και τελικά στο Ρότεμπουργκ μέσω Άϊχσταντ και Βάρμπουργκ. Η μετέπειτα ιστορία τους ξεφεύγει τον σκοπό αυτής της ανάρτησης οπότε θα περιοριστώ απλά στην αναφορά οτι η μοίρα τους υπήρξε παρόμοια με αυτή των υπολοίπων βρετανών αιχμαλώτων.
Ο Μούφτης της Ιερουσαλήμ και ο Χίτλερ
Εξαίρεση υπήρξαν οι Αραβες στρατιώτες που μεταφέρθησαν στο στρατόπεδο Στάλαγκ ΙΙΙ D με σκοπό να στρατολογηθούν ως νέοι σύμμαχοι της ναζιστικής Γερμανίας μετά την προσέγγιση των Παλαιστινίων Αράβων ηγετών προς τις δυνάμεις του Αξονα. Πνευματικός και πολιτικός ηγέτης σε αυτή την προσπάθεια ήταν ο Παλαιστίνιος Μουσουλμάνος Μεγάλος Μούφτης της Ιερουσαλήμ Μωχάμεντ αλ Χουσαϊνή ο οποίος όχι μόνο υποστήριξε την Γερμανία αλλά προχώρησε στην στρατιωτική ενίσχυση της. Δυστυχώς τα αποτελέσματα υπήρξαν θετικά μιας και τουλάχιστον 100 Αραβες αιχμάλωτοι κατατάχθηκαν αμέσως στην 13η Ορεινή Μουσουλμανική Μεραρχία των Ες Ες, (αυτή αποτελούσε μέρος των διαφόρων μουσουλμανικών μονάδων των Ες Ες που είχαν δημιουργηθεί όπως η Λεγεώνα του Τουρκεστάν και η Λεγεώνα των Μωαμεθανών Καυκάσιων).
Στην φωτογραφία ο Μεγάλος Μούφτης σε γερμανικό προπαγανδιστικό ρεπορτάζ της εποχής την ώρα που επιθεωρεί την βοσνιακή μονάδα, (πηγή: cwgc.org).
Οι δραπέτες
Χωρίς να μπορούμε να είμαστε σίγουροι, λόγω των ιδιαιτέρων συνθηκών, υπολογίζεται οτι από τους 1500 Παλαιστινίους Εβραίους δραπέτευσαν 150. Σχεδόν όλοι μπόρεσαν να βασισθούν στην εκτεταμένη συνεργασία και βοήθεια του τοπικού χριστιανικού πληθυσμού, αν και προφανώς οι τοπικές συνθήκες έπαιζαν σημαντικό ρόλο.
Οι δραπέτες χωρίζονταν σε 3 κατηγορίες: αυτοί που βασίσθηκαν στην Αντίσταση για την φυγάδευση τους στην Τουρκία ή την Παλαιστίνη, όπως ο Δ/νεας Μπεν Γκερσόν. Άλλοι εντάχθηκαν στην Αντίσταση στα πλαίσια της Βρετανικής Αποστολής και μάλιστα ορισμένοι μετά την διαφυγή τους επέστρεψαν σαν τον Γιτζάκ Μεναχέμ. Μια ομάδα, κυρίως ελληνοεβραίων, μπόρεσαν να κρυφθούν μέσα στις πόλεις της Αθήνας και Θεσσαλονίκης χωρίς να μπορούν να διακριθούν. Ειδικά αυτοί οι τελευταίοι βέβαια όταν ξεκίνησε η εξόντωση των Εβραίων της Ελλάδας μοιράσθηκαν την τύχη των υπολοίπων ως έλληνες πολίτες, εκτός και αν μπορούσαν να αποδείξουν την ιδιότητα τους ως Βρετανοί. Μάλιστα υπάρχουν αναφορές για Παλαιστίνιους Εβραίους αιχμαλώτους που βρέθηκαν κοντά στο Άουσβιτς και συνάντησαν συμπολεμιστές τους δραπέτες Παλαιστίνιους ΕλληνοΕβραίους που είχαν συλληφθεί με τον σαλονικιώτικο πληθυσμό και αποσταλεί προς εξόντωση.
Μια σκοτεινή υπόθεση
κλικ για μεγέθυνση
Καθώς κοιτούσα τα αρχεία της Πάλεσταϊν Ποστ συνάντησα μια περίεργη υπόθεση που καταδεικνύει την ανάγκη να απομακρυνθούμε από την κλασσική αντίληψη περί ηρώων και ενός ένδοξου πολέμου. Στο απόσπασμα που αναφέρω το 1946 ένας Ιεσούας Αττάς απαλλάσσεται από τις κατηγορίες της συνεργασίας με τον εχθρό λόγω αναρμοδιότητας του βρετανικού δικαστηρίου γιατί αν και στρατιώτης του βρετανικού Παλαιστινιακού Συντάγματος ήταν Έλληνας και τα αδικήματα του είχαν διαπραχθεί στην Ελλάδα.
Οι κατηγορίες εναντίον του ήταν οτι είχε βοηθήσει στην σύλληψη παλαιστινίων στρατιωτικών που είχαν δραπετεύσει. Ο Αττάς, στρατιώτης που είχε δραπετεύσει και ο ίδιος, ανήκε στην ομάδες των Ελλήνων που είχαν μεταναστεύσει λίγα χρόνια πριν από την Ελλάδα στην βρετανική Παλαιστίνη. Μετά την απόδραση του είχε καταφύγει στην Θεσσαλονίκη και μαζί με άλλους δραπέτες είχαν αναλάβει την διαχείριση δύο οίκων ανοχής με σκοπό να μαζέψουν χρήματα τόσο για ιδιοτελή πλουτισμό, όσο και την χρηματοδότηση της διαφυγής στην Τουρκία. Τελικά ο ανταγωνισμός μεταξύ των δυο “μαγαζιών” οδήγησε στην ανακάλυψη τους από τους Γερμανούς και την επαναπροώθηση τους στα στρατόπεδα αιχμαλώτων πολέμου. Μετά τον πόλεμο το σύνολο τους δικάσθηκε για προδοσία αν και από ότι φαίνεται ο Αττάς την γλύτωσε.
Αυτή η ιστορία μεταξύ όμως των άλλων αποκαλύπτει και την λιγότερο ηρωική πλευρά του πολέμου. Παρά την τεράστια βοήθεια της ΕΑΜικής Αντίστασης στην διαφυγή των Βρετανών αιχμαλώτων και Εβραίων διωκόμενων, οφείλουμε να μην κρύβουμε οτι αυτή συχνά απαιτούσε σημαντικά χρηματικά ποσά και τα όρια μεταξύ ηρωισμού και κυνισμού ήταν πολύ κοντά και έβλεπαν πρωταγωνιστές τους ίδιους ακριβώς ανθρώπους.
Οι επαφές των Παλαιστινίων Εβραίων με τους Ελληνες Εβραίους
Οι Παλαιστίνιοι Εβραίοι, όταν δεν ήταν οι ίδιοι Ελληνοεβραίοι, προσπάθησαν να έρθουν σε επαφή με τις τοπικές κοινότητες, με διαφορετικές αντιδράσεις ανάλογα με τις συνθήκες. Εκείνες που βρισκόντουσαν υπό ιταλική κατοχή όπως αυτή του Βόλου τους υποδέχτηκαν με χαρά και τους βοήθησαν με μεγάλη προθυμία. Άλλες όμως μαρτυρίες όπως αυτή του Φριτζ Γιορντάν ή του Ιακώβ Ρομπάχ μιλάνε για τεράστια επιφυλακτικότητα. Ειδικά η ιστορία του τελευταίου είναι ενδιαφέρουσα γιατί περιλαμβάνει μεγάλο μέρος των εμπειριών των Παλαιστινίων στην Ελλάδα.
Μετά την δραπέτευση του ο Ιακώβ Ρόμπαχ καταφεύγει στην Θεσσαλονίκη όπου η τοπική κοινότητα τον στέλνει αρχικά σε μια συναγωγή και στην συνέχεια στη Σχολή της Αλλιάνς στην πλ.Αριστοτέλους. Οι παρατηρήσεις του για τον φόβο των κοινοτικών αξιωματούχων και την επιφύλαξη με την οποία τον δέχθηκαν γίνονται μόνο κατανοητές αν κανείς γνωρίζει οτι ταυτόχρονα οι Γερμανοί προχωρούσαν σε ένα σχέδιο παραπλάνησης και ψυχολογικής αρχικά τρομοκρατίας – τον ίδιο καιρό που έφτανε οι Γερμανοί είχαν μόλις αποκεφαλίσει την ηγεσία της Κοινότητας και προχωρήσεις σε αυθαίρετες συλλήψεις αρνούμενοι όμως τις δημόσιες εκκλήσεις τοπικών χριστιανών παραγόντων για την λήψη ευρειών αντισημιτικών μέτρων παραπλανώντας έτσι την ηγετική ομάδα που είχε απομείνει.
Μέχρι το Σεπτέμβριο του 1943 καταφέρνει να δουλεύει ως Σέρβος σε τεχνικά έργα και να είναι σε άμεση συνεργασία με την Αντίσταση, στην οποία εντάσσεται μέχρι την διαφυγή του στην Αίγυπτο το Φεβρουάριο του 1944. Εκεί εκπαιδεύεται ως αλεξιπτωτιστής ώστε να επιστρέψει ως μέλος της προσπάθειας της Παλαιστινιακής Σιωνιστικής Εγκαστάστασης, (Γισούβ – η ανεπίσημη παλαιστινιακή εβραϊκή κυβέρνηση), να σώσει Ευρωπαίους Εβραίους αν και η εξέλιξη του πολέμου ακυρώνει την αποστολή.
Μετά τον πόλεμο – η Παλαιστινιακή Μονάδα Βοήθειας
Μετά τον πόλεμο η Εβραϊκή Εγκατάσταση συνέστησε μια Μονάδα Βοήθειας για την Ελλάδα αποτελούμενη από 60 άτομα ως σταθερό προσωπικό και υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών παρά το γεγονός οτι ακόμα δεν συνιστούσε ανεξάρτητο κράτος. Η μονάδα δούλεψε κυρίως με Χριστιανούς πρόσφυγες στο Σιδηρόκαστρο Φλώρινας και στην Κυπαρισσία/Φιλιατρά στην Πελοπόννησο. Επίσης έπαιξε σημαντικό ρόλο στην διοργάνωση της παράνομης τότε μετανάστευσης στην Παλαιστίνη με την βοήθεια αρκετών Ελλήνων Χριστιανών που ταυτίζονταν με τον αντιαποικιοκρατικό αγώνα των Παλαιστινίων Εβραίων, αλλά και του ελληνικού κράτους που είχε υιοθετήσει σαν επίσημη κρατική πολιτική την διευκόλυνση της αναχώρησης Ελλήνων Εβραίων που ήθελαν να αναχωρήσουν και στη συνέχεια τους αφαιρούσε την υπηκοότητα. Αν και η δράση της αποτελεί από μόνη πηγή για μια ξεχωριστή ανάρτηση, οφείλουμε οφείλουμε μια αναφορά σε αυτήν μιας και κλείνει την Παλαιστινιακή στρατιωτική παρουσία στην Ελλάδα, πριν την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ.
Επίλογος
Στην Ελλάδα κυριαρχεί η ιδέα οτι είμαστε ένα έθνος ανάδελφο, ένα έθνος που αγωνιζόμαστε μόνοι εναντίον όλων. Μάλιστα πιστεύω οτι μέρος του ελληνικού αντισημιτισμού οφείλεται σε αυτή την ελληνική εμμονή και την ψυχολογική προβολή της επί των Εβραίων που έχουν το αμφίβολο προνόμιο να αποτελούν τα κατεξοχήν θύματα στην ευρωπαϊκή ιστορία και αμφισβητούν εμπράγματα αυτή την ελληνική αλήθεια. Και όμως είμαστε μια χώρα που της έχουν δωθεί πολλά περισσότερα από όσα της έχουν αφαιρεθεί και έχει βρει φίλους και σύμμαχους στις περισσότερες από τις δύσκολες στιγμές της ιστορίας της. Μια τέτοια είναι η συμμετοχή χιλιάδων Παλαιστινίων στρατιωτών, κυρίως Εβραίων, που πολέμησαν και πέθαναν στο ελληνικό έδαφος δίπλα στους Ελληνες Χριστιανούς και Ελληνες Εβραίους στρατιώτες που υπεράσπιζαν την πατρίδα τους.
Αυτός ο πόλεμος δεν υπήρξε ούτε ηρωϊκός και ούτε ένδοξος. Οι Παλαιστίνιοι Εβραίοι κρατήθηκαν στα μετόπισθεν από τους Βρετανούς που ενδιαφερόντουσαν περισσότερο για την διατήρηση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας μετά τον πόλεμο και κατάφεραν να πολεμήσουν στα ελληνικά νησιά μόνο όταν η μάχη είχε πλεον χαθεί. Οι Παλαιστίνιοι Αραβες σε ένα σημαντικό ποσοστό αυτομόλησαν και εντάχθηκαν στα τμήματα των Ες Ες, επιβεβαιώνοντας οτι ο Μούφτης της Ιερουσαλήμ δεν ήταν πυροτέχνημα. Οι κυρίως σαλονικιοί λιμενεργάτες Έλληνες Εβραίοι επέστρεψαν να υπερασπιστούν την ίδια πατρίδα που τους είχε εξαναγκάσει στον ξεριζωμό, μόνο για να δουν να τους προδίδει για δεύτερη φορά μετά τον πόλεμο είτε αφαιρώντας την υπηκοότητα τους, είτε επιβεβαιώνοντας τους δοσίλογους στην πόλη τους. Ορισμένοι από αυτούς πρόδωσαν τους ίδιους τους συντρόφους τους στην προσπάθεια τους να δραπετεύσουν, ενώ ταυτόχρονα αποδείκνυαν οτι τα όρια μεταξύ της ανιδιοτέλειας και ιδιοτελή πλουτισμού δεν ήταν τόσο ξεκάθαρα στον γαλαξία της ΕΑΜικής Αντίστασης.
Εβδομήντα χρόνια μετά όμως δεκάδες τάφοι με το Αστρο του Δαυίδ στα στρατιωτικά νεκροταφεία της Κρήτης, της Πελοποννήσου και της Πολωνίας μιλάνε για τουλάχιστον 2400 ανθρώπους που διέσχισαν την Μεσόγειο για να πολεμήσουν σε υπερασπιζόμενοι οι μεν μετανάστες
Ελληνοεβραίοι μια πατρίδα που δεν τους ήθελε και οι Ισραηλινοί μια ξένη πατρίδα χωρίς ποτέ να μπορέσουν να γυρίσουν για γνωρίσουν την δική τους που θα γεννιόταν το 1948.
Και για αυτή τους την θυσία τους θα τους είμαστε για πάντα ευγνώμονες – ζιχρονό λιβραχά/ας είναι η μνήμη τους ευλογητή.
Last week the leader of the greek conservative party Nea Dimokratia welcomed former prominent members of viciously antisemitic party LàOS into his party. Poised to become the next Prime-Minister his turn to the antisemitic Far-Right sparks fear for more antisemitism, international isolation and damaging of greek-israeli relations.
From left to right: Georgiadis, Samaras and Voridis
A. An introduction
Until recently the greek mainstream conservative party Nea Dimokratia was in the improbable position of housing both extremely antisemitic elements within the party but at the same time being labeled as the least-offensive towards the Greek Jewish community. This was made possible by the antisemitism of rival mainstream socialist party of PASOK which under Andreas Papandreou in the 80′s actively supported antisemitic terrorism under the guise of pro-Palestinian politics, (google Osama al Zomar for more information). Despite a strong leftist/communist current within the greek Jewish community, Nea Dimokratia’s leaders like the son of a Righteous Among Nations Miltiadis Evert or Konstantinos Mitsotakis who established diplomatic relations with Israel in the early 90s, managed to gain the massive support of the Jewish community despite the fact that known antisemites were still housed within the party.
In 2004 Nea Dimokratia splits and the antisemitic/nationalistic segment forms the LàOS party led by Yorgos Karatzaferis further confirming the turn of Nea Dimokratia towards a moderate, european conservative party. In 2009 Antonis Samaras is elected party leader raising concerns whether his nationalistic past would bring back antisemitism and xenophobia, (Samaras had led a short-lived political party in the mid-90′s where he denied having as candidates non-Orthodox Christians).
Β. First signs: Nea Dimokratia’s viciously antisemitic teachers
The Jews are cursed, Hitler did a great service by exterminating them although he was financed by them, Jews control Greece and Greek Jews suck the last drops of blood of honest Christian Greeks etc
This is what the Nea Dimokratia faction of the Teaching Association of the Messinia province regularly published on their website when they were exposed by anti-nazi activists. The greek norm in this case would be a swift, albeit moderate, disassociation and within a month or two a return to business as usual. This time Nea Dimokratia refused to adamantly condemn the blatant racism despite the fact that a Jewish Nea Dimokratia’s politician contacted the top cadres, (namely Yorgo Manolis responsible for the Trade-Unions) of the party asking for immediate action; only when the Central Board of Jewish Communities officialy asked for explanations an extremely subdued letter by a minor functionary returned. Needless to add that the authors did not even get a party slap on the hand.
The fact that Messinia-born Antonis Samaras accepted that the children of his home being taught that Jews are two-horned beasts only enhanced the suspicion within the Jewish Community that he was the same Samaras who wished for a white, Christian Orthodox antisemitic Greece.
C. A return to Holocaust denial: Nea Dimokratia acquires prominent antisemitic politicians
Makis Voridis, minister in the greek government, seen here carrying a makeshift axe (!) during clashes with ideological foes.
Still, the leader of Nea Dimokratia evidently more preoccupied about winning the next elections, caving to the nationalistic tide swiping through Greece, chose to ignore the danger of becoming an international pariah and last week welcomed these two prominent politicians into the Nea Dimokratia party.
D. Consequences and why should Jews be concerned
Another thing is tolerating extremist and antisemitic elements who are already within the party and another thing is actively including the modern faces of greek antisemitism which are held in international quarantine. Nea Dimokratia by Antonis Samaras is not a european conservative party but is devolving into an aggregation of nationalistic and antisemitic politicians who express the worst in conservative history; their endorsement of politicians questioning the murder of 60.000 Greek Jews during the Holocaust cannot but aid a climate of legitimization of antisemitism. A legitimization which has translated in an increase of antisemitic violence which we have witnessed the past decade and I have documented, worryingly of both leftist and rightist extraction.
Even worse one cannot but question their integrity and openly suspect the damage they can create in greek foreign policy. Adonis Georgiadis believes that Jews are out to get the Greek Christians and has promoted through his bookshops the works of the Pope of modern genocidal antisemitism: Konstantinos “Jews need a firing squad within 24hours” Plevris. If he sees a Jew in an international organization will he cry out “Vindication!” and try and work with him while he considers him part of venomous global web of Jewish cooperation? How can this man cooperate with the Israeli government in sight of the enhanced greek-israeli relations?
Antonis Samaras recently visited Israel and was warmly welcomed by Benjamin Netanyahu and Simon Peres in a visit aiming to appease his critics. He spoke of a “longterm and not circumstantial strategic alliance” but can he be trusted? I can positively assert that if he had neither the will or the power to disassociate from the tiny Teacher’s Union aforementioned, then Antonis Samaras double-speak will backfire the first moment jewish interests will be targeted. Whether this being another synagogue getting torched or greek-israeli cooperation I doubt whether anyone can claim that the new Nea Dimokratia has the moral integrity to abandon its hypocritical double-talk.
And if personal opinions like the one here are to be discarded, one cannot but ponder at the fact that these developments prompted a protest by the Central Board of Jewish Communities in Greece famous for it’s cautiousness. The “surprise and concern” it expressed is only the 3rd statement in the past 40 years which voices an opinion over a strictly political issue; the first one being the PASOK endorsement of a palestinian terrorist aiming to kill Greek Jews after killing an Italian-Jewish baby, the second one being the inclusion of pro-Nazi candidates in the Nea Dimokratia/LàOS list for the municipality of Athens and the third one being this one.
Under international pressure over erroneous political decisions concerning the economic policy, the socialist government led by Yorgos Papandreou collapsed. A new government of national unity was formed led by former European Central Bank vice-president Lukas Papademos and supported by the majoritarian socialist party PASOK, the conservative Nea Dimokratia and the far-Right LàOS; the leftist SYRIZA and the Greek Communist Party have declined to participate. Although there is a long history of public antisemitism within all greek parties, it was usually kept under control by moderate leadership; these new developments mark the first time that the antisemitic far-Right gains institutional access and real power by entering in four ministries with one minister and three undersecretaries.
B. The recent history of the LàOS party
Until 2000 the greek Far-Right practically consisted of two major groups: the faction inside the greek conservative party of Nea Dimokratia and a small neonazi galaxy of groups in which the violent Chrisi Avgi, (Golden Dawn) was prominent. The domination of the two major parties, the conservative Nea Dimokratia and the socialist PASOK in which nationalistic and antisemitic sentiments were tolerated but also kept in check, gave grounds to the often cited but misleading assumption that a strong Far-Right does not exist in Greece.
All this changed when Yorgos Karatzaferis, a parliamentarian from Nea Dimokratia was expelled in 2000 when he accused the party leader of being surrounded by gays. Immediately after he created his new party called LàOS, (Popular Orthodox Rally), which managed 4 years later to enter the European Parliament and 3 years afterwards to enter the Greek Parliament.
Since it’s foundation LàOS has professed a double identity: on one hand it has made declarations generically condemning the phenomenon of antisemitism although never specific events and has even made isolated statements supporting greek-israeli military cooperation; it should be marked that these statements were directed to international Press and not to the greek audience in order to shake the label of an extremist.
On the other it has consistently flooded greek media with statements varying from the explicit acceptance of the Protocols of the Elders of Zion to statements saying that “the Jew smell blood” concerning Israel and Jews being responsible for 9/11, claiming world Jewish domination, Jews being Christ-Killers, expressing doubts over the Holocaust etc. Although Greek Jewry has expressly tried to stay outside political rivalries, the Central Board of Jewish Communities in Greece has repeatedly issued statements condemning various Karatzaferis statements.
C. Specific instances of antisemitism by party leader Y.Karatzaferis
There are literally hundreds of statements of LàOS top politicians in which they express antisemitism and credence to all kinds of weird conspiracy theories in which Jews are protagonists. Some are dead serious like the accusations that Jews are responsible for the greek debt, others are traditional Christian antisemitism like the Christ-Killers accusation while others are simply funny like the ones being responsible for every major greek disaster beginning from the Peloponnesean War:
1. Should there ever be a Greek Jewish politician, then he/she will owe allegiance to foreign powers – no Greek Jew must take part in government.
In 1996 as a mainstream conservative parliamentarian he accused Minister Christos Rozakis, (a Christian Orthodox whose 1 paternal grandfather was a Jew who converted to Christianity), of double allegiance after a campaign led by a neonazi newspaper. Apparently Jewish blood, diluted to 1/4 and baptized is still poison to Karatzaferis.
LàOS party newspaper advocating the veridicity of the Protocols of the Elder of Zion
2. The Protocols of the Elders of Zion are true
On the Lisbon Treaty of the European Union: “Whatever is being described in the Protocols of Zion is becoming reality today. One Goverment, one currency for all of Europe. And this for me is the coming of the New Order of things.”, Y.Karatzaferis in the Greek Parliament, 11/6/2008
3. He is proud that no Jews, gays or communists are part of his party and has accused many Christian politicians as crypto-Jews. “First of all I am not a Jew; let’s see if the Prime Minister (Simitis) can claim this. Second of all I am not a communist; let’s see if Karamanlis (conservative party leader) can claim this. And third I am not gay; and there are not many people who can claim this”, speech made at 28th May 2002.
4. Jews are directly accused as Christ-killers. “The murderers of GOD would ever care for innocent children? Their pure blood is soaking the flesh not of the Jews whose skin has acquired a sheath of impermeability…”, in the main article in party newspaper A1 4 January 2009
5. He has openly asked for neonazi party Chrisi Avgi to enter the greek government. In this video one can see Yorgos Karatzaferis in his daily television show offering neonazis a ministry.
7. Speaking about Israel and the Cast Lead operation of 2009 “The Jews are transforming to the same ruthless killer as their perpetrator[the Nazi]“, “The blacklettered day the State of Israel was born”, “…more Jews practicing the ruthless policies of Zionism”, main article in party newspaper A1 4 January 2009.
8. The Jews, the Vatican and the Peloponnesean War between Sparta and Athens.
A myriad of other statements like the “conspiracy of the Vatican and the Jews”, “Jews forcing their laws in countries outside their own”, “The New World Order expressed by the Jews”, “they [the Jews] print synagogues on banknotes”. A special mention goes to history lessons in which Jews are responsible for the fall of Constantinople to the ottoman Turks in 1453. Even better is the revelation that Jews are responsible the Peloponnesean War of 431 BCE between Sparta and Athens.
I am certain that when his car hits a traffic jam he accuses the Jews of intentionally painting the traffic lights a communist red just to spike him.
9. An evergreen: Holocaust Denial “…let’s talk about the myth of Auschwitz and Dachau and talk about these ovens, to talk about these gas chambers, whether the gas chambers were insulated to hold gas inside or they were simple bricks”. The specific excerpt is from 2001 but there are many occasions, especially in his daily television show when hosting his friend Plevris, eg here.
D. Antisemitism of the new LàOS ministers
1. Minister of Infrastuctures, Transport and Networks Mavroudis (Makis) Vorides
New minister Voridis with an axe/source: enet.gr
An avowed nationalist whose violent past is evident in his photo carrying an axe (! ) during clashes with leftist protesters. President of the youth faction of EPEN, a nationalistic party supporting the 1967 military junta, he later formed the antisemitic and nationalistic party Elliniko Metopo. Later on he joined forces with the man who has come to symbolize exterminationist antisemitism Konstantinos Plevris and tried to form a european alliance of antisemitic parties with the 1997 European Nationalistic Conference in which infamous LePen’s french Front National, dutch Vlaams Blok and spanish Frente Nacional took part. Here can one read his adventures in the murky waters of the greek far-Right.
In 2002 he expressed doubts over the authenticity of the Anne Frank diaries and said that he could not answer whether the Protocols of the Elders of Zion are true or false. He did say though that he had never met a Jew who shares his political ideas and he has absolutely no problem with the violent neonazi party of Chrisi Avgi
2. Under secretary to Growth, Competitivity, Maritime Affairs Adonis Georgiadis
The official lawsuit against the Greek Jewry, in which Georgiadis will testify against/source:GHM
A famous tele-evangelist with a popular TV show in Karatzaferis TV channel, he has made more than his fair share of antisemitic claims like the 2009 claim that “All major banks belong to the Jews”during a conversation with his brother in which they claimed that the Jewish Lobby held the keys to the greek foreign debt.
He also systematically publicized though his TV show and sold though his bookshop the most infamous antisemitic book ever to have been published in Greece,“The Jews, the whole truth” by neonazi Konstantinos Plevris. Here one can read an extensive report over the systematic promotion of the aforementioned book.
The new under-secretary is linked with a long friendship to Plevris and was hosted in Plevris TV show several times. Due to his support he has been called as a witness on behalf of the neonazi Plevris in a lawsuit brought against the leadership of the Greek Jewry. In other words a minister of the greek government is called by a neonazi to defend his work which advocated the extermination of Jews against the Greek Jewish Community, after having extensively publicized the book in many shows.
Given the widespread doubts over the independence of the greek Justice system which has been proved to be sympathetic to antisemitic claims, one is left to wonder whether Georgiadis will resist the temptation to help his old friend and mentor.
E. Is the Jewish Community in Greece in danger ?
No more than it was yesterday, but a deterioration is expected. Arson attacks and vandalisms are common in Greece but since the palestinian attacks in Greece in the 80′s and the Al Qaeda bombings of the turkish synagogues there has been an effective synergy of both government-afforded protection and internal jewish security service; it is doubtful whether the LàOS politicians will risk violent outbreaks by antisemitic groups which would lead to international exposure.
There are three ways that the new found power of LàOS could hurt Jews, one that already has happened and two others hypothetical:
1.The first one is the LàOS has managed to make antisemitism mainstream.
When LàOS politicians cast doubts over the Holocaust or accuse Jews of handling the greek national debt they introduce vulgar antisemitic speech into the everyday discourse. These arguments existed before but they were considered populistic and vulgar-chick. Nowadays when Karatzaferis drops A-bombs like directly accusing Jews of killing the Christian God, then statements like Communist Party of Greece leader’s on “30 pieces of silver” offered by Israel go by largely unnoticed raising the bar of what is considered acceptable.
It should be highlighted that Karatzaferis owns a television station with national television coverage and a party newspaper; these two media outlets have accomplished more in the fight against Jews than any neonazi fringe group given their wide audience and constant flow of virulent antisemitism.
2. The new ministers are not likely to directly challenge the Jewish community, but will use their power to advance antisemitic policies.
Consistent statements of theirs point to the fact that they will use their influence directly or indirectly to oppose the recent introduction of the Holocaust in greek history book, (Greece considered the murder of +60.000 Greek Jews a non-greek event and did not teach in the greek school system until the mid-00′s).
The new ministers will probably use their influence to discourage attacks of far-Right antisemitic groups to Jewish targets in order not to escalate mounting opposition to them. Still it is possible to withdraw police protection to Jewish institutions in case of leftist aggression in order to score points with their political rivals who would appear more antisemitic than LàOS.
They will protect neo-nazis from police prosecution as seen with the Georgiadis support of Plevris. They will also foster a climate of tolerance of racism; for example it will be less likely for a greek organization to oppose antisemitism when it’s revenues will be partly controlled by the LàOS government members.
Jews in high-profile places will probably witness some discrimination in State-related jobs. Not necessarily because Voridis, Georgiadis, Rodoulis or Yeorgiou will follow a systematic antisemitic policy but because their presence creates a safety net for those mid-level government employees who foster antisemitic feelings. LàOS claims it seeks a Greece for Greeks and Karatzaferis favorite game is one day to say that Greek Jews are Greeks and another to say that they are not; one cannot realistically can expect otherwise.
3. In case of tension the Middle East they shall revert to time-honored antisemitic policies.
Experience shows that despite lip-service to greek-israeli military cooperation, in times of crisis they have consistently turned in order to please their antisemitic voters. During Cast Lead in 2009 when Greek Jewry suffered attacks in all major greek cities, including arsonist attacks in synagogues and cemeteries the LàOS leader unleashed one of the most vicious attacks mixing Greek Jews, Israel, USA and nefarious powers in a scheme to assassinate Palestinian children the same way Jews assasinated Christ. This attack warranted an un-precedented request to the President of the Parliament Siufas on behalf of the Central Board of Jewish Communities so that Greek Jews were not left at the mercy of the mob; sadly only one parliamentarian rose to the challenge settling the question whether antisemitism is embedded in greek society.
F. What to do ?
There are discussions on measures of protection to be adopted. I shall return with an article shortly.
In a nutshell
The huge economic crisis has created an opportunity for LàOS party to enter the government. It is not a party with some questionable remarks: it is a Holocaust denying party which is one step away from advocating measures that limit perceived Jewish influence in Greece – they actually believe in all kinds of jewish conspiracies. Still their number one goal is achieving power and they shall not endanger their position with openly antisemitic policies; they’re even capable of paying lip service with a generic condemnation of antisemitism or nominal support of greek-israeli military cooperation in order to shake the extremist label. The Greek Jews are not in any kind of imminent danger but antisemitism has become mainstream with unknown consequences for the future. It is inevitable that antisemitism will continue to rise with practical consequences doubting the progress made the past 15 years; Greek Jewry must acknowledge that the Greek State cannot guarantee its safety unless we admit that the wolves can protect the sheep. What measures should be taken its to be seen.
Αντιγράφω το κείμενο της Αντιναζιστικής Πρωτοβουλίας συμφωνόντας πλήρως μαζί της και στηρίζοντας τον Ιάκωβο Φριζή:
ΝΑ ΑΘΩΩΘΕΙ Ο Ι. ΦΡΙΖΗΣ ΣΤΗ ΔΙΚΗ ΤΗΣ 8 ΣΕΠΤΕΜΒΡΗ
Ο ναζιστής Κ. Πλεύρης μήνυσε τον Ι. Φριζή για συκοφαντική δυσφήμηση επειδή ο τελευταίος τον κατάγγειλε ως κήρυκα γενοκτονικού αντισημιτισμού σε άρθρο του που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Παρασκήνιο». Η Εισαγγελία Αθηνών δέχτηκε την μήνυση ως βάσιμη και άσκησε ποινική δίωξη εναντίον του Ι. Φριζή για συκοφαντική δυσφήμηση κρίνοντας ότι το σχετικό σχόλιο του «προσβάλλει» τον Κ. Πλεύρη. Το κλητήριο θέσπισμα αναφέρει πως το άρθρο του Ι. Φριζή ήταν ικανό να «πλήξει την τιμή» του Κ. Πλεύρη (!!!) επειδή τον παρουσιάζει ως «απάνθρωπο διώκτη των εβραίων, που δεν σέβεται το έννομο αγαθό της ανθρώπινης ζωής, όταν πρόκειται για εβραϊκής καταγωγής άτομα»
Ο Ι. Φριζής στο άρθρο του στιγματίζει πόσο αδιανόητη είναι η αθώωση του Κ. Πλεύρη στη δίκη του Μάρτη του 2009 για το εμετικό αντισημιτικό του παραλήρημα που περιλαμβάνεται στο βιβλίο-εγχειρίδιο γενοκτονίας με τίτλο «Εβραίοι, όλη η Αλήθεια». Ο Ι. Φριζής αναφέρει συγκεκριμένα ότι ο Κ. Πλεύρης υποστήριξε στη δίκη το απόσπασμα του βιβλίου του «Έτσι θέλουν οι Εβραίοι. Διότι μόνον έτσι καταλαβαίνουν: εντός 24 ωρών και εκτελεστικό απόσπασμα».
Αυτόν τον σχολιασμό ο Πλεύρης ισχυρίζεται ότι τον έκρινε ως «συκοφαντικό» η Εισαγγελία Αθηνών με βάση τα όσα αναφέρονται στην απόφαση του Α΄ Πενταμελούς Εφετείου Αθηνών τον Μάρτη του 2009 που αθώωσε τον Κ. Πλεύρη από τις κατηγορίες για πρόκληση ρατσιστικού μίσους και βίας.
Συγκεκριμένα, το Α΄ Πενταμελές Εφετείο Αθηνών με τη γνωστή σκανδαλώδη και παράνομη απόφασή του που αθωώνει τον γενοκτονικό αντισημιτισμό, μεταξύ άλλων, δέχτηκε την υπεκφυγή του Κ. Πλεύρη ότι η πιο πάνω φράση είναι δήθεν ρήση του Κλεμανσώ. Όμως, όσα υποστήριξε στη δίκη ο Κ. Πλεύρης για τους Εβραίους και όσα αναφέρει στο βιβλίο, συμπεριλαμβανομένης της συγκεκριμένης φράσης που βέβαια δεν είναι του αντι-αντισημίτη Κλεμανσώ, προτρέπουν σε εξόντωση των «επίβουλων» Εβραίων τους οποίους άλλωστε χαρακτηρίζει συλλήβδην «υπανθρώπους», και απειλή για τη «λευκή φυλή» και την Ευρώπη, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να κατηγορήσει τον Χίτλερ ότι «δεν απήλλαξε, ενώ ηδύνατο την Ευρώπη από τους Εβραίους». Πρέπει να σημειώσουμε ότι το δικαστήριο αγνόησε πλήρως όλες τις αποδείξεις των μαρτύρων της Αντιναζιστικής Πρωτοβουλίας για την κάλπικη πηγή του Κ. Πλεύρη από την οποία «αλίευσε» την δήθεν «ρήση Κλεμανσώ», δηλ. ένα μυθιστόρημα στο οποίο αναφέρεται μία αντιπαράθεση του Κλεμανσώ με συγκεκριμένους Εβραίους χωρίς να μνημονεύεται καθόλου η συγκεκριμένη φράση!
Με βάση την ίδια κατάπτυστη απόφαση του Εφετείου Αθηνών που νομιμοποίησε τη γενοκτονική προπαγάνδα της παγκόσμιας συνωμοσίας των Εβραίων κατά της ανθρωπότητας σαν αθωωτικό επιχείρημα όσων διακηρύττουν το ρατσιστικό μίσος και βία, η Εισαγγελία Αθηνών κρίνει τώρα ότι με το άρθρο του ο Ι. Φριζής συκοφαντεί τον Κ. Πλεύρη για τους εξής λόγους: επειδή δημιουργεί την «πεπλανημένη εντύπωση» στο αναγνωστικό κοινό ότι «διακατέχεται από θανάσιμο μίσος αδιακρίτως κατά των εβραίων» και ότι «δεν σέβεται το έννομο αγαθό της ανθρώπινης ζωής, όταν πρόκειται για εβραϊκής καταγωγής άτομα»!!! Έτσι κρίνει τώρα η εισαγγελία Αθηνών για τον άνθρωπο που έγραψε ότι «Εβραίος και άνθρωπος είναι έννοιες αντιφατικές δηλαδή η μία αποκλείει την άλλη» και ότι «Η ιστορία της ανθρωπότητος θα καταλογίση στον Αδόλφο Χίτλερ τα εξής: Δεν απήλλαξε, ενώ ηδύνατο την Ευρώπη από τους Εβραίους».
Μετά τις παράνομες αποφάσεις του Εφετείου Αθηνών και του Αρείου Πάγου που νομιμοποίησαν τη ναζιστική προπαγάνδα έχει ανοίξει ο δρόμος διάπλατα για τις ποινικές διώξεις κατά των δημοκρατών και αντιναζιστών. Αποδεικνύεται τώρα περισσότερο από κάθε άλλη φορά πως η ελευθερία του ναζιστικού λόγου καταργεί στην πράξη και στην ουσία της την ελευθερία της έκφρασης.
Η δίωξη κατά του Ι. Φριζή (που έχει και τη σημασία του ότι είναι γιος του ήρωα πρώτου νεκρού του αγώνα αντίστασης στην ιταλική εισβολή το 1940…) είναι σκανδαλώδης φασιστική και δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να περάσει.
Η Αντιναζιστική Πρωτοβουλία καλεί όλους τους δημοκράτες να απαιτήσουν με την παρουσία τους στη δικαστική αίθουσα στις 8 Σεπτέμβρη να αθωωθεί ο Ι. Φριζής και να σταματήσουν εδώ και τώρα οι ποινικές διώξεις των δημοκρατών.
(Η δίκη γίνεται την Πέμπτη 8 Σεπτέμβρη, ώρα 09.00, στο Γ΄ Τριμελές Πλημμελειοδικείο, στο κτίριο 7 αίθουσα 3 στα δικαστήρια της Ευελπίδων).
After known antisemite and Holocaust denier Konstantinos Plevris was acquitted in the greek courts over the remarks made in his book glorifying the murder of Jews, he engaged in a series of lawsuits which aimed to suppress the fight against antisemitism by the fear of penalization, (otherwise known as chilling effect). He has already sued the members of the Antinazi Initiative and continues now with the son of greek-jewish WW2 hero Iacovos Frizis. Already under way are lawsuits against members of the Central Board of Jewish Communities of Greece.
I publish above the statement by the Antinazi Initiative asking for the acquittal of Iacovos Frizis and I state my complete solidarity to him. In due time we shall speak more about the travesty of the greek Justice system and how the Greek State remains at the mercy of nazi-lovers and antisemites.
Οι βανδαλισμοί εβραϊκών μνημείων και οι απειλές εναντίων Εβραίων αποτελούν ένα συχνό φαινόμενο και σε αυτό το ιστολόγιο έχω επιλέξει να αναφέρω μόνο τα σημαντικότερα περιστατικά. Ακριβώς για αυτό το λόγο το πρώτο βανδαλισμό του Μνημείου του Ολοκαυτώματος στην Θεσσαλονίκη που συνέβη πριν ένα μήνα, την Παρασκευή 17η Ιουνίου, δεν τον ανέφερα γιατί ο βανδαλισμός εβραϊκών στόχων μέσω γκραφίτι αποτελεί μια μόνιμη κατάσταση οπότε επιλέγω να αναφέρω μόνο τις περιπτώσεις που ξεχωρίζουν ή που είναι ιδιαίτερα απειλητικές.
Ο πρώτος βανδαλισμός της 17/6/11 είχε την ιδιαιτερότητα οτι δεν έγινε από κάποια νεοναζιστική ομάδα, όπως αναφέρθηκε λανθασμένα, αλλά από χριστιανούς αντισημίτες που εξίσωσαν το Άστρο του Δαυίδ με την ναζιστική σβάστικα, αρνήθηκαν το Ολοκαύτωμα γράφοντας οτι είναι “Ψέματα” και θεώρησαν οτι οι Σοβιετικοί Εβραίοι έσφαξαν εκατομμύρια χριστιανούς στην Ρωσία (!), (σημειολογικά ενδιαφέρον οτι τα μισά ήταν στα Αγγλικά, αποδεικνύοντας οτι οι έλληνες αντισημίτες φρονούν τους Ελληνες Εβραίους τόσο ξένους ώστε νοιώθουν την ανάγκη να χρησιμοποιήσουν μια κοινή ξένη γλώσσα για να επικοινωνήσουν). Παρόλα αυτά το γεγονός οτι βρέθηκε κάποιος αντισημίτης με ένα μαρκαδόρο, δεν κίνησε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον μου.
πρώτος βανδαλισμός 17/6/11 - πηγή:ΚΙΣ
δεύτερος βανδαλισμός 16/7/11 - πηγή:ΙΚΘ
Το προηγούμενο Σάββατο όμως είχαμε ένα σημαντικότερο γεγονός στο οποίο δεν δόθηκε η πρέπουσα σημασία: το απόγευμα του Σαββάτου 16/7/11 ένας Ελληνας Χριστιανός προσπάθησε να βανδαλίσει το Μνημείο για δεύτερη φορά γράφοντας “Σιωνιστές=Δολοφόνοι” και εξισώνοντας το άστρο του Δαυίδ με την σβάστικα. Εκείνη την στιγμή όμως ήταν παρούσα μια ομάδα Γάλλων Εβραίων τουριστών που αντέδρασε, λογομάχησαν και ήρθαν στα χέρια. Τελικό αποτέλεσμα υπήρξε η επέμβαση της Αστυνομίας και η σύλληψη του δράστη.
Από δικαστικές πηγές, (h/t L.), μαθαίνω οτι παραπέμφθηκε στο Αυτόφωρο και τελευταίες πληροφορίες τον αναφέρουν ως “ιδιόρρυθμο” – προβλέπω μέχρι την δίκη να διαρρεύσουν και άλλες πληροφορίες περί μειωμένου καταλογισμού λόγω ψυχικών διαταραχών, εντίμου βίου, με κοινωνική προσφορά και άλλα παρόμοια ελαφρυντικά – ίσως να χρειαστεί να του κόψουμε και επίδομα, άλλωστε εναντίον των σιωνιστών ήταν.
δεύτερος βανδαλισμός 16/7/11 - πηγή:ΙΚΘ
Το παρόν περιστατικό αποτελεί το πρώτο περιστατικό σωματικής αντισημιτικής βίας που σημειώνεται τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα ή τουλάχιστον το πρώτο που αναφέρεται επίσημα μιας και υπάρχουν ανεπίσημες μαρτυρίες για πρόσφατες παρενοχλήσεις στο μετρό της Αθήνας ανθρώπων που φορούσαν το άστρο του Δαυίδ, όπως και τον ξυλοδαρμό ενός Ισραηλινού στην Κω από Αλβανούς μετανάστες το 2007. Είναι προφανές οτι είναι μεμονωμένο περιστατικό, αλλά ταυτόχρονα εντάσσεται πλήρως στο κλίμα αυξανόμενης ποσότητας και της ποιότητας του αντισημιτισμού στην Ελλάδα. Επίσης αξίζει επισήμανση η διαπίστωση οτι μόλις η εβραϊκή παρουσία έγινε περισσότερο εμφανής – μαθαίνω οτι χιλιάδες ευρωπαίοι Εβραίοι και Ισραηλινοί βρίσκονται ως τουρίστες στη πόλη – είχαμε την άμεση εμφάνιση περιστατικών.
Σεβόμενος τη στάση της ΙΚΘ, πιστεύω οτι αντί να τονίζουν την αυτονόητη ανάγκη τιμωρίας του δράστη από τα αναξιόπιστα ελληνικά δικαστήρια και την λήψη μέτρων προστασίας του Μνημείου, πιστεύω οτι θα έπρεπε να ζητήσουν την καθιέρωση επίσκεψης στο Εβραϊκό Μουσείο κάθε Δημοτικού και Γυμνασίου της πόλης, που στην συντριπτική τους πλειοψηφεία αγνοούν το ιστορικό σαλονικιώτικο χρέος για την καταπολέμηση του αντισημιτισμού και διατήρηση της εβραϊκής τους κληρονομιάς. Για τους φοιτητές δε προτείνω κάτι, αυτοί έτσι και αλλιώς φοιτούν σε ένα ανοικτό εβραϊκό αρχαιολογικό πάρκο ακόμα και αν δε το ξέρουν.
Vandalism of Jewish monuments and threats against Jews is a common phenomenon and in this blog I have chosen to mention only the most important events. That is the reason why the first vandalism of the Holocaust Monument of Salonica a month ago, on Friday June the 17th, went by unreported because vandalism through the use of antisemitic graffiti is a permanent situation so I feel the need to present only the cases which are particular or especially threatening.
The first vandalism of 17/6/11 had the particularity that it was not done by some neonazi group, as erroneously reported, but by christian antisemites who equated the Star of David to the nazi swastika, denied the Holocaust writing “Lies” and also writing that Soviet Jews had murdered million of Christians in Russia, (semiotically interesting is the fact that half was written in English demonstrating the fact that greek antisemites consider Greek Jews so foreign that they feel the need to use a common foreign language to communicate with them). Still, the fact that an antisemite was found with a pen and the will to spill hatred, did not really thrill me.
the first vandalism 17/6/11 - source: CJB
second vandalism 16/7/11 - source:JCT
But last Saturday we had a more important event which was not addressed with the proper attention: on Saturday afternoon July the 16th a Greek Christian attempted to vandalize the monument for a second time by writing “Zionists=Murderers” and again equating the Star of David with the swastika. But at that moment a group of French Jewish tourists was present, argued with him and clashed quite violently. The final outcome was the intervention of the Police and the arrest of the perpetrator.
From judiciary sources, (h/t L.), I learn that he was indicted and will face trial during the week; the latest information say that he is “eccentric”. I predict that until the final trial takes place we’ll hear more attenuating circumstances like of his diminished capacity due to a mental condition, a white penal record, social presence etc; maybe we’ll even have to issue a small subvention, after all he was against the zionists
second vandalism 16/7/11 - source:JCT
This incident is the first event of physical antisemitic violence taking place in Greece the past years or at least the first being officially reported since there are unofficial testimonies of recent harassments in the Athens subway of passengers wearing Star of Davids and the beating of an israeli on the greek island of Kos in 2007. It is obvious that this is an isolated event but contemporaneously an example of the growing, in quantity and quality, greek antisemitism. It is also worth noting that as soon as Jewish presence has become more prominent – I am told that currently thousands of european Jews and Israelis find themselves as tourists in the city – we have had the immediate rise in incidents.
While respecting the stance of the Jewish Community of Salonica, I believe that instead of emphasizing the need for the punishment of the perpetrator by the unreliable greek courts and for more measures of protection, they should ask for the institution of visits of all Elementary and High Schools of the city, which by large completely ignore the salonican historical debt to fight antisemitism and preserve Jewish history. For college students I wouldn’t like to propose anything since they already attend an open archeological jewish museum, even if they don’t know it.
το εβραϊκό νεκροταφείο μετά την Κατοχή, δεξιά η Παλαιά Φιλοσοφική/πηγή: Γιαντ Βασέμ
Η παρούσα ανάρτηση είναι απλή αντιγραφή ενός κειμένου του Γιώργου Γιαννόπουλου από το περιοδικό Ένεκεν της Θεσσαλονίκης, που αφηγείται την άγνωστη προπολεμική ιστορία της έδρας Ισπανικής Γλώσσας και Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Ως γεγονός είναι σχετικά ήσσονος σημασίας, όμως ως μέρος του συνόλου της αποεβραιοποίησης της Θεσσαλονίκης την περίοδο 1923-1953, αποκτά την αξία μιας ιστορίας που εμπεριέχει μέσα της το σύνολο του επιθετικού αντισημιτισμού της πόλης. Διαβάζοντας το ίσως γίνει περισσότερο κατανοητή η ρητή θέση μου οτι η αποεβραιοποίηση της Θεσσαλονίκης ξεπερνούσε τα όρια της εθνικής ομογενοποίησης που αφορούσε κάθε ελληνική ετερότητα και οτι αποτέλεσε μια τοπική πραγματικότητα που δεν περιορίστηκε μόνο σε 5 “κακούς βενιζελικούς” των ΕΕΕ και 20 οικονομικούς δοσίλογους κατά την Κατοχή όπως αποδεικνύεται από τα ονόματα των προοδευτικών μορφών της ελληνικής εκπαίδευσης Δελμούζου και Τριανταφυλλίδη που πρωταγωνιστούν στην ιστορία. Αντίθετα αποτέλεσε μια διαδικασία που ξεκίνησε με διοικητικές αλλά και βίαιες μεθόδους πριν τον Β’ΠΠ, κορυφώθηκε με εγκληματικές ενέργειες κατά την διάρκεια του Ολοκαυτώματος και ολοκληρώθηκε με εξίσου βίαιες διοικητικές μεθόδους μετά τον πόλεμο. Και – γεγονός απαράδεκτο – συνεχίζεται σήμερα.
Η παρουσία του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου πάνω από τα εβραϊκά οστά που ακόμα υπάρχουν και ήταν μέρος του μεγαλύτερου εβραϊκού νεκροταφείου του κόσμου σήμερα δεν αποτελεί απλό θέμα ιδιοκτησίας και αποζημίωσης της λεηλασίας στην οποία συμμετείχε ο Δήμος, η Μητρόπολη και σημαντικό κομμάτι των Χριστιανών της πόλης. Είναι θέμα αποδοχής της θεσμικής ενοχής και των ευθυνών που απορρέουν από το το γεγονός οτι ακόμα και σήμερα χιλιάδες εβραίοι βρίσκονται κάτω από τα κτίρια του ΑΠΘ. Ευθυνών που δεν περιορίζονται στην ανέγερση κάποιου μνημείου κενού περιεχομένου, αλλά στην οργανική ενσωμάτωση της ευθύνης για την διατήρηση της εβραϊκής παρουσίας που το ίδιο το ΑΠΘ βοήθησε να καταστρέψει.
Εβραϊκός τάφος του 4ου αιώνα ΚΕ στο Κτίριο Διοίκησης του ΑΠΘ/ πηγή: abravanel.wordpress.com
Είναι αυτονόητο οτι το σημερινό ΑΠΘ δεν ταυτίζεται με τους καθηγητές του παρελθόντος που υποδεχόντουσαν με ζέση τους Γερμανούς και αργότερα ζητούσαν από τις γερμανικές αρχές την άδεια να καταστρέψουν το εβραϊκό νεκροταφείο. Αλλά κάθε οργανισμός είναι κάτι παραπάνω από το σύνολο των σύγχρονων μελών του, ειδικά όταν επικαλείται και ρητά αποδέχεται την ιστορία και παράδοση του. Και ίσως εξηγεί, μαζί με άλλα γεγονότα τα οποία αγνοούνται από σημαντικό μέρος του ακαδημαϊκού κόσμου, το γιατί η σύγχρονη εύλογη πρόταση για αναβίωση της έδρας Εβραϊκών και Σεφαραδίτικων Σπουδών στο ΑΠΘ αντιμετωπίζεται με τέτοια εχθρότητα από το σύνολο των πρυτανικών αρχών. Δεν είναι στο χέρι των σημερινών πανεπιστημιακών να αλλάξουν την ιστορία του ΑΠΘ, υπάρχει και οφείλει το ίδιο το πανεπιστήμιο ως θεσμός να την αντιμετωπίσει – είναι στο χέρι τους όμως στο μέλλον να μην είναι αυτοί οι μελλοντικοί Βιζουκίδες ή Δελμούζοι.
Διαβάστε – προσεκτικά – το κείμενο του Ενεκεν και στην συνέχεια θα ήθελα να ακούσω προτάσεις για το ποια μπορεί να είναι η θέση του ΑΠΘ σήμερα. Επίσης θα χαιρόμουν να άκουγα απτές προτάσεις οι οποίες ελπίζω να τις παρουσιάσουμε στο μέλλον τόσο στην διοίκηση του ΑΠΘ, όσο και στην Ισραηλιτική Κοινότητα της πόλης, (οι επισημάνσεις στο αρχικό κείμενο δικές μου).
…Η λήθη ως εργαλείο της εξουσίας.
«Το καλοκαίρι του 1930, η ισπανική πρεσβεία στην Αθήνα απηύθυνε στα υπουργεία παιδείας και εξωτερικών “αἴτημα ἱδρύσεως ἕδρας Ἱσπανικῆς Γλώσσης καί Φιλολογίας, διά νά ἱκανοποιηθοῦν αἱ δίκαια ἀπαιτήσεις τῶν 70.000 ἱσπανόφωνων Σεφαρδιτῶν τῆς πόλεως”. Η πρεσβεία διευκρίνησε πως η ισπανική κυβέρνηση προσφερόταν να καλύψει τα έξοδα μισθοδοσίας του καθηγητή που θα επιλεγόταν και αποσαφήνιζε πως δεν κατέθετε το εν λόγω αίτημα για λόγους κάποιας ιδιαίτερης πολιτικής σκοπιμότητας, καθώς ήταν προφανές ότι η διγλωσσία (ου μην αλλά και πολυγλωσσία) της σεφαραδικής κοινότητας δεν συνιστούσε εμπόδιο στην πλήρη αφομοίωσή της στο ελληνικό κράτος. Επιπλέον η Μαδρίτη, εμμέσως πλην σαφώς, έθετε και ζήτημα στοιχειώδους διπλωματικής ευθιξίας, καθώς από το 1928 λειτουργούσε έδρα Νεοελληνικών σπουδών στο πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης, ενώ σε άλλη ευκαιρία είχε ήδη θέσει και το “ἡθικό ζήτημα τῆς μή ἐξαφανίσεως τῆς ἑβραιοϊσπανικῆς, ὅπως καί ἐν Παλαιᾶ Ἑλλάδι”».
Το Υπουργείο Παιδείας, με υπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου απάντησε στο αίτημα ότι «παρ, ὅτι δέν εἶχεν ἀντίρρησίν τινα, ὅπως διδάσκεται ἡ ἱσπανική γλώσσα καί φιλολογία ἐν Θεσσαλονίκῃ ἀπό πανεπιστημιακῆς καθέδρας, ἐν τοῦτοις τό γέ νῦν ἔχον δέν δυνάμεθα νά πράξωμεν τοῦτο διότι ἐν τῇ Φιλολογικῇ Σχολῇ τοῦ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης δέν ὑπάρχει ἱδρυμένη τοιαύτη ἕδρα ἥτις εἴτε διά νόμου εἴτε διά ἀποφάσεως τῆς εἰρημμένης σχολῆς δύναται νά ἱδρυθῇ». Αλλά και όταν ο υπουργός εξωτερικών Μιχαλακόπουλος απευθύνθηκε στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και ζήτησε την άμεση ικανοποίηση του αιτήματος εκτός των άλλων «γιά νά προστατευτεῖ τό κῦρος τοῦ κράτους καί διότι τό ὑπουργεῖον ἦτο ἐκτεθειμένον ἔναντι τῆς πρεσβείας» έλαβε την απάντηση ότι μια τέτοια ενέργεια « θά ἀντεστρατεύετο ὀλεθρίως κατά τοῦ ἔργου τῆς ἐξελληνίσεως τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ στοιχείου τῆς Θεσσαλονίκης (…) θά ἐδέσμευε τήν ἐλευθερίαν τοῦ Πανεπιστημίου ἡ προσφερόμενη μισθοδότησις τοῦ καθηγητοῦ (… καί) δέν οφείλομεν ἰδιαιτέραν προτίμησιν πρός μίαν χώραν ἡ ὁποία πέραν τῶν συνόρων της οὐδέν συνεισέφερεν εἰς τήν ἐν τῷ πεδίῳ τῆς διανοητικῆς ἐργασίας πρόοδον τῆς οἰκουμένης».
Η εκπληκτική αυτή απάντηση εκ μέρους του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης που μετρούσε πέντε χρόνια ζωής και από το 1927 στεγαζόταν στο εντυπωσιακό νεοκλασσικό κτήριο Idadié, την εμπορική σχολή που έκτισε η Νέα Αυτοκρατορική Διεύθυνση Παιδείας και προοριζόταν για την εκπαίδευση ανώτατων κρατικών στελεχών κατά τα πρότυπα του γαλλικού εκπαιδευτικού συστήματος, θα μπορούσε να θεωρηθεί μια από τις ιστορικά αυτονόητες θλιβερές εκδοχές του επιθετικού ελληνικού εθνικισμού, που στον αντισημιτισμό του βενιζελισμού έβρισκε την πιο αποτελεσματική του έκφραση, αν δεν υπήρχε ακόμη μια ανατριχιαστική λεπτομέρεια. Στο πρακτικό της συνεδρίασης της Φιλοσοφικής Σχολής όπου καταγράφεται η θέση της πλειοψηφίας υπάρχει η υπογραφή του Αλέξανδρου Δελμούζου, την εποχή εκείνη καθηγητή Παιδαγωγικής στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης και του συναδέλφου του Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Να σημειώσουμε ότι για πολλούς εκπαιδευτικούς ο Δελμούζος χαρακτηρίζεται ως «Έλληνας παιδαγωγός, αγωνιστής του ελευθέρου πνεύματος» ενώ ο Τριανταφυλλίδης, η γραμματική του οποίου διδάσκεται σήμερα στα σχολεία, ως αυτός που «εισάγοντας ουσιαστικά νεωτερισμό στην εποχή του, ενδιαφέρθηκε για τη συστηματική διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας σε οµογενείς και ξενόγλωσσους».
Και για μην υπάρχει καμμιά παρεξήγηση για τη συμβολή της ισπανικής γλώσσας στην πρόοδο της ανθρωπότητας, τον Δεκέμβριο του 1932, όταν η ισπανική πρεσβεία —που τώρα εκπροσωπούσε την κυβέρνηση της Iσπανικής Δημοκρατίας— και ο εβραϊκός τύπος της Θεσσαλονίκης επανέφεραν το αίτημα ίδρυσης έδρας ισπανικών, η απάντηση που δόθηκε από τον πνευματικό πυλώνα της πόλης ήταν χαρακτηριστική: «Τό πανεπιστήμιον Θεσσαλονίκης εὑρίσκει ἀστήρικτον καί ἀπρόσφορον νά προτείνῃ τήν ἵδρυσιν ἕδρας Ἱσπανικῆς Γλώσσης ἥτις δέν προβλέπεται ρητῶς διά τοῦ νόμου καί κατά τήν σημασίαν καί έν γένει ὑπολείπεται (ἡ ἱσπανική) τῆς γαλλικῆς, ἀγγλικῆς, γερμανικῆς γλώσσης και φιλολογίας».
Σήμερα στην ηλεκτρονική σελίδα του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης μπορεί κανείς να διαβάσει ότι «βρίσκεται χωροταξικά στην καρδιά της πόλης, σε μια έκταση 420.000 τμ». Μια έκταση που συμπίπτει με το χώρο όπου βρισκόταν τα εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης. Η ναζιστική θηριωδία και το Ολοκαύτωμα έδωσαν πειστικές απαντήσεις στις ανησυχίες των Ελλήνων φιλολόγων του εκπαιδευτικού διαφωτισμού για το ρόλο της ισπανικής γλώσσας στην ανθρωπότητα και το ζήτημα του εξελληνισμού του Ισραηλιτικού λαού της Θεσσαλονίκης.
ΥΓ. Σήμερα είναι η επαίτιος του Μαύρου Σάββατου όταν και ξεκίνησε το Ολοκαύτωμα με την συγκέντρωση στην Πλατεία Ελευθερίας στην Θεσσαλονίκη – η επιλογή υπήρξε να γράψω όχι για την θύμηση των φρικτών στιγμών που έχω ήδη διηγηθεί, αλλά να εξηγήσω ποια ήταν τότε η Θεσσαλονίκη και τι οφείλει να κάνει σήμερα. Για φωτογραφίες από το Μαύρο Σάββατο εδώ.
the jewish university after WW2, the old University building on the right/source: Yad Vashem
This blog post is simply a copy of a story by Yorgos Yannopoulos appearing in the Eneken magazine published in Salonica. It deals with the unknown pre-WW2 story of the Chair of Spanish Language and Literature of the Aristotle University of Thessaloniki, the main university of Salonica and second largest of Greece. As a fact it is of minor importance, but when viewed as an integral part of the violent de-judeofication of Salonica during 1923 and 1953, it acquires the status of a paradigm which includes the essence of the aggressive antisemitism of the city. By reading it one can understand better my thesis that the de-judeofication of Salonica was exceeding the limits of the process of national homogenization which affected every greek diversity but was a local reality which was not limited to 5 bad Venizelist supporters or 20 economic collaborators during the Occupation as proved by the names of the protagonists of today’s story Delmouzos and Triandafilidis which were leading members of the greek progressive intellectual scene. On the contrary it was a process which began with administrative and violent tactics before WW2, culminated with criminal tactics during the Shoah and was completed with violent administrative methods after the war. And still it continues, unacceptably, today.
The presence of the Aristotle University on top of jewish bones which still exist and were part of the largest Jewish cemetery of the world, is not a mere matter of ownership and compensation for the looting in which the Municipality, the Metropolis and a significant part of the Christian population took part. It is a matter of acceptance of the institutional guilt and responsibilities which derive from the fact that even today thousands of Jews still lie under the building of the University. Responsibilities which are not limited to the simple erection of a monument empty of meaning, but to the institutional incorporation of the responsibility to the preservation of the Jewish presence the Aristotle University has helped to destroy.
Jewish tomb of the 4th century CE /source: abravanel.wordpress.com
It is self-evident that the modern Aristotle University is not identified with the professors of the past which welcomed warmly the Germans and later asked for their permission to destroy the Jewish cemetery. But each organization is more than the mere sum of its contemporary members, especially when it evokes and expressly accepts its history and tradition. And it maybe explains, together with other events which are unknown to the majority of the academic world, why the logical proposition for the institution of a Chair of Jewish and Sephardic Studies is viewed with such virulent hostility by the university officials. And while it is not within the abilities of contemporary academics to change the history of the Aristotle University – it exists and the University as an institution must deal with it – it is within their ability not to be the prof.Vizoukidis or prof.Delmouzos of the future.
Read – carefully – the article by Eneken magazine and then I would like to hear propositions on what should the position of the Aristotle University be today. I would also like to hear practical propositions which I hope we can present to the University and the Jewish Community the following months, (the use of bold characters is mine) :
…Oblivion as a tool of power
During the summer of 1930, the spanish embassy of Athens asked the greek ministries of Education and Foreign Relations “requesting the establishment of a chair of Spanish Language and Literature, so that the just demands of the 70.000 spanish-speaking sephardim of the city me met”. The embassy stated that the expenses related with the professor-to-be-chosen would be met by the Spanish government and made clear that it did not make the demand pursuing any political goals, since it was obvious that the dual-language of the sephardic community was not a hindrance in the efforts of its full integration in the Greek state. Also Madrid, indirectly but expressly stated a matter of elementary diplomatic reciprocity, since from 1928 a chair of Modern Hellenic Studies was operational in the University of Barcelona; while in another occasion it had put the “ethical case of the non-disappearance of the judeospanish dialect as it had already happened in the Older Greece”.
The Ministry of Education with Yorgos Papandreou, grandfather of today’s Prime Minister, responded that “while it had no objections to the teaching of the spanish language and literature on an academic level in Salonica, it can not do so because there is no chair established either by law or by a decision by the university”. But when the Minister of Foreign Relations Mihalakopoulos asked the University to satisfy the spanish demand also “to protect the authority of the State because the Ministry was exposed to the spanish embassy” he received the answer that such an act “would ruinously ran against the work of hellenization of the israelitic element of the city (…) bind the freedom of the university through the offered coverage of the expenses of the professor (…and) we are not in indebted to offer any particular treatment to a country which besides its frontiers offered nothing to the field of the intellectual advancement of the world”.
This spectacular response of the University of Salonica which was only 5 years old and from 1927 it was housed in the brilliant neoclassical building named Idadiye, the higher commercial school built by the ottoman Imperial Education Directorship for the education of higher ranked officials following the french education system, could have been considered one of the historical self-evident, pathetic versions of the aggressive greek nationalism which had found in the Venizelist antisemitism its most effective interpreter should there not have been for a chilling detail. In the proceedings of the assembly of the Faculty of Philosophy where the position of the majority is expressed one can find the signatures of Alexandros Delmouzos, professor of Pedagogy and of his colleague Manolis Triandafilidis. It should be noted that Delmouzos for many greek educators is considered as “Greek pedagogist, a fighter of the free spirit”, while Triandafilidis, whose Grammar is still taught in schools, “introduced true modernism in his time and was interested in the teaching of the greek language to foreign speakers and hellenes abroad”.
As not to have any misunderstanding as to the contribution of the spanish language to the advancement of mankind, on December 1932 when the spanish embassy – which was now representing the government of the Republic of Spain – and the jewish Press repeated the request for a Chair of Spanish, the response by the intellectual pillar of the city was characteristic: “The University of Salonica finds without basis and with no meaning to propose the institution of a Chair of Spanish Language because it is not expressly provided by the law and because it is of lesser importance to the french, english, german language and literature”.
Today in the site of the Aristotle University of Thessaloniki one can read that it “geographically is located in the heart of the city, in an area of 420.000 sq.mt.”. An area which coincides with the area in which the Jewish Cemetery of Salonica stood. The nazi atrocities and the Holocaust gave convincing answers to the worries of the greek scholars of the educational enlightenment over the role of the spanish language to the humanity and the matter of the hellenization of the Jewish people of Salonica.
PS. Today is the anniversary of the Black Saturday when the Holocaust began in Greece with the infamous gathering of thousands of Jews in Liberty Square. It was a choice I made not to commemorate this day by stories I’ve already told but by explaining who was Salonica of the era and what the city should do now. For photos from the Black Saturday take a look here.
“Ακου … το αδύναμο τρεμουλιαστό κίτρινο κελάηδισμα του καναρινιού”
(Federico Garcia Lorca)
Στα ορυχεία μέχρι την δεκαετία του ’90 ήταν σύνηθες οι ανθρακωρύχοι να χρησιμοποιούν καναρίνια σε κλουβιά ως προειδοποίηση για την ύπαρξη θανατηφόρου μεθανίου ή μονοξειδίου του άνθρακα. Λόγω του μικρού τους μεγέθους ήταν εξαιρετικά ευαίσθητα στην παρουσία αυτών των αερίων και διέκοπταν το τραγούδι τους και λιποθυμούσαν ή πέθαναν, επ’ ωφέλεια των ανθρακωρύχων που μπορούσαν να απομακρυνθούν πριν επηρεαστούν και αυτοί. Η παρουσία τους ήταν τόσο διαδεδομένη ώστε η έκφραση“καναρίνι σε ανθρακωρυχείο”είναι σύνηθης στην αγγλική γλώσσα.
Αυτό το άρθρο μου ήρθε στο μυαλό σε μια φαινομενικά άσχετη στιγμή: όταν έβλεπα το γιαούρτωμα από κατοίκους της Οβριόκαστρου Κερατέας του Αντιπροέδρου της Κυβέρνησης Θ. Πάγκαλου. Ξεκίνησα να το γράφω, το τελείωσα και μετά το άφησα θεωρώντας οτι δεν έχει νόημα να προσθέσω κάτι σε πράγματα που έχω ήδη πει ακριβώς ένα χρόνο πριν – επειδή όμως αυτό όμως το ιστολόγιο δεν λειτουργεί μόνο ως παρακαταθήκη για τα διαβάσματα μου αλλά και ως επιστολές σε αντικατάσταση συζητήσεων που πλέον, ας λειτουργήσει και ως αυθεντικό blog.
Τον ίδιο τον Θ. Πάγκαλο οφείλω να ομολογήσω οτι δεν τον συμπαθούσα, πολύ πριν γίνει εθνικό σπορ το δημόσιο φασκέλωμα του ως πράξη συλλογικού ξορκίσματος. Η συμπάθεια μου, πέρα των μεγάλων του πολιτικών επιτυχιών ως υπουργός Εξωτερικών, βασίζεται και στις προβληματικές του σχέσεις με την εβραϊκή κοινότητα. Μεταξύ των ορέων στιγμών μεταξύ του Ελληνικού Εβραϊσμού και του Θ.Πάγκαλου ξεχωρίζει η ολομέτωπη επίθεση του το 2002. Τότε είχε καλέσει την εβραϊκή κοινότητα να παραδώσει πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων ώστε να μην αναγκασθεί να βρεθεί απέναντι τους, την ίδια στιγμή που η ίδια δέχονταν δεκάδες βίαιες επιθέσεις σε συναγωγές, νεκροταφείο, μνημεία με αφορμή την κατάσταση στην Μέση Ανατολή από τους ελληνορθόδοξους συμπολίτες της. Η άνευ προηγουμένου επίθεση οδήγησε σε μια απάντηση του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου που για πρώτη φορά ξέφευγε από τις φοβικές απαντήσεις των προηγούμενων δεκαετιών και τότε είχε δημιουργήσει σοβαρή συζήτηση στο εσωτερικό της κοινότητας για την σοφία να λέγονται ορισμένα πράγματα ανοιχτά όπως η βοήθεια στο ΥπΕξ ή το θέμα της γενικευμένης συνεργασίας Ελλήνων Χριστιανών με Γερμανούς κατά την διάρκεια του Ολοκαυτώματος.
Και όμως, αν διαβάσει κανείς την συνοπτική παρουσίαση των αντισημιτικών δημοσιευμάτων σε μεγάλες εφημερίδες, τηλεοράσεις αλλά και βίαιες επιθέσεις βλέπει κανείς και άλλα ενδιαφέροντα ονόματα.
Πχ τον Μίκη Θεοδωράκη που μιλάει για Ναζί Εβραίους και διοργανώνει συγκεντρώσεις στην Θεσσαλονίκη που κατέληξαν αναμενόμενα σε βανδαλισμούς εβραϊκών στόχων. Τότε η απλή αναφορά στον αντισημιτισμό του Μ.Θεοδωράκη αποτελούσε ανάθεμα για το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας και χρειάστηκαν επίμονες προσπάθειες του ίδιου του συνθέτη και επαναλαμβανόμενες συνεντεύξεις του ώστε σήμερα να αποτελεί κοινό τόπο οτι ο λαοφιλής συνθέτης βρίσκει εβραϊκές συνωμοσίες παντού.
Αλλά και άλλα ονόματα όπως της χυδαίας Αυριανής, του σκιτσογράφου της Ελευθεροτυπίας Στάθη, του Αρχιεπίσκοπου Χριστόδουλου, του νομάρχη Χανίων Κατσανεβάκη, του Μ.Μπαρμπουνάκη και προφανώς του Γ.Καρατζαφέρη. Όλοι αυτοί μοιράζονταν ένα κοινό: οτι μπορεί να αντιπαθούσαν τους Εβραίους αλλά για κάθε επικριτή του λόγου τους υπήρξαν άλλοι 10 που τους υπερασπίστηκαν στο όνομα μιας μετα-νεωτερικής εικόνας των Εβραίων.
Η επανάληψη αυτών των γεγονότων έχει περιορισμένη αξία, έτσι και αλλιώς η βία κατά των Εβραίων αποτελούσε δευτερεύον ζήτημα στην συνείδηση της συντριπτικής πλειοψηφίας των χριστιανών συμπολιτών μας ήδη πριν την Κρίση, τώρα αναμενόμενα αμφιβάλω αν υφίσταται καν ως ζήτημα. Αυτό όμως που κάποιος διαπιστώνει είναι ο διαχρονικός ρόλος των εβραϊκών κοινοτήτων ως τα κοινωνικά καναρίνια. Ακριβώς λόγω του μεγέθους τους και της πολυσχιδής τους δραστηριότητας, όσο και της αντισημιτικής χριστιανικής παράδοσης που είναι άρρηκτα μέρος της ευρύτερη ελληνικής πολιτισμικής παράδοσης, αποτελούν τον αρχετυπικά ένοχο λαό ακόμα και για τους μη-θρησκευόμενους. Ιστορικά οι Εβραίοι ήταν οι πρώτοι που έπεφταν θύματα μιας όξυνσης του μίσους και της ανελευθερίας στις κοινωνίες στις οποίες ζούσαν. Επιπλέον η μη-ορατή σε πρώτο επίπεδο διάκριση των Εβραίων επιτρέπει την σαφή μέτρηση της ανεκτικότητας μας από την στιγμή που ζουν εντός της κοινωνίας και όχι σαν κοινωνικούς παρίες όπως οι Ρομά. Ειδικά στην χώρα μας, που ποτέ δε μπόρεσε να ενηλικιωθεί κοινωνικά λόγω των πολιτικών της περιπετειών, οι Εβραίοι διατηρούν ακέραιο αυτό τον ρόλο και η πρόσφατη ιστορία αποδεικνύει ακέραια την σοφία αυτής της παρατήρησης.
Πογκρόμ μεταναστών από μέλη της Χρυσής Αυγής/ πηγή:gazikapllani.blogspot.com
Πριν 3 χρόνια, όταν ακόμα δεν είχα ιδέα που θα πήγαινα με αυτό το ιστολόγιο, είχα αφιερώσει 2 κείμενα για τον ξυλοδαρμό πακιστανών στο Ρέντη: ένα για το ίδιο το γεγονός και ένα για τις αντιδράσεις για παρόμοιο γεγονός στην Ιταλία – είναι από τα λιγότερο δημοφιλή μου με 250 αναγνώσεις μόνο σε σύνολο 340.000 απηχώντας την έλλειψη δημοφιλίας της αντιμετώπισης των νέων μεταναστών με μη-οπαδικό τρόπο. Ένα χρόνο πριν έγραφα το “Βια” για την Μαρφίν και κατέληγα στο οτι η κατάσταση θα χειροτερεύσει πολύ ακόμα. Η κουλτούρα της μονολιθικότητας και της βίαιης επιβολής της είναι εμπεδωμένη σε κάθε τομέα της ελληνικής κοινωνίας.
Eγραφα ξανά και ξανά οτι η από 15ετίας αύξηση της βίας ενάντια στους Εβραίους, (ενώ ο ελληνικός μεταπολεμικός αντισημιτισμός γενικά δεν είναι βίαιος), είναι εκδήλωση της γενικότερης εκτράχυνσης της ελληνικής κοινωνίας. Οτι η σιωπή απέναντι στις δηλώσεις τερατολογίας και αντιεβραϊκού μίσους του νεοδημοκράτη τότε Γ.Καρατζαφέρη ή κομουνιστή Γ.Χουρμουζιάδη αποτελεί ένδειξη για τον διεμβολισμό του πολιτικού λόγου από ακροδεξιές απόψεις που μεταφράζονται στην επικράτηση του καινοφανούς μορφώματος της Πατριωτικής Αριστεράς/Πατριωτικού ΠΑΣΟΚ/Λαϊκής Δεξιάς – δηλαδή εκφάνσεις ενός εθνικιστικού λαϊκισμού. Οτι η μορφή που πήρε η αθώωση του αντισημίτη εξολοθρευτικής κοπής Κ.Πλεύρη αποτελούσε εκτροπή από τα όρια που η ίδια η Β’ Ελληνική Δημοκρατία έθετε στον εαυτό της και θέτει το ερώτημα το ποιός όντως κυβερνά αυτή την χώρα.
Επίθεση μεταναστών και αριστερών στην Συναγωγή στη Λάρισα /πηγή: Indymedia
Εκτοτε ήρθε η Κρίση, ήρθε η κοινωνική απελπισία, ήρθαν περιστατικά βίας που αποκτούν συμβολική σημασία στην δυσλειτουργική μας κοινωνία, ήρθε η ανάδειξη του φασισμού ως κοινωνικού εταίρου. Και ακόμα και αν δεν ήρθε η συνταγματική εκτροπή, στην συνείδηση πολλών έχει ήδη έρθει με τη λέξη “χούντα” να αποτελεί μια εύπεπτη καραμέλα. Διαβάζω, (εδώ σταματούν οι σύνδεσμοι), αναλύσεις στις εφημερίδες, διαβάζω κείμενα σε ιστολόγια και δε μπορώ να παρατηρήσω με πικρία, ομολογώ το συναίσθημα, οτι οι ίδιοι άνθρωποι δεν είχαν κανένα πρόβλημα να καλλιεργήσουν την ίδια ατμόσφαιρα μίσους στο παρελθόν και να δικαιολογήσουν την κατάργηση του κράτους εν ονόματι της ιδεολογίας. Να απορρίψουν ως αβάσιμες τις προειδοποιήσεις οτι οι επιθέσεις στους Εβραίους αποτελούν το πρώτο βήμα για επιθέσεις σε άλλους. Να γράψουν κείμενα επί κειμένων προσφέροντας εξηγήσεις στα λόγια του κάθε Στάθη, να απορρίψουν την ανάγκη να αντιδράσουν στον λόγο του Καρατζαφέρη και να ανακαλύψουν το μίσος του Πλεύρη μόνο και μόνο για να υπερασπιστούν βροντοφωνάζοντας το δικαίωμα του σε αυτό πριν ακόμα το καταδικάσουν ψιθυρίζοντας. Τώρα οι ίδιοι ανακαλύπτουν τις εκτροπές που εμπεριέχονται στο “Μνημόνιο”, τρομάζουν από τις εκστρατείες εξόντωσης της Χρυσής Αυγής, από την πείνα των εξαθλιωμένων μεταναστών και οραματίζονται λύσεις. Πολλοί μαζεύονται στις πλατείες και δήλωνουν Αγανακτισμένοι απέναντι σε όλους, πλην των εαυτών τους.
Η συγγραφή κειμένων σε ένα ιστολόγιο είναι μια απασχόληση αμφίβολης αξίας, δύσκολα κάποιος θα διαβάσει ένα κείμενο και θα θελήσει πράγματι να ελέγξει τον εαυτό του έναντι των αναγιγνωσκόμενων – συνήθως διαβάζουμε κείμενα που επιβεβαιώνουν τις απόψεις μας. Και ποια η αξία βέβαια μπορεί να αναρωτηθεί κανείς – προφανέστατα καμμία πέρα της αυτιστικής ικανοποίησης του κάθε ιστολόγου οτι επιβεβαιώνεται λες και αυτό σημαίνει κάτι στην πραγματική ζωή. Απλώς όπως διαβάζω κείμενα ανθρώπων που βλέπουν το τραίνο να έρχεται, διαβάζω και αυτά τα δυο του Σραόσα (1,2) και σκέφτομαι τι νόημα έχει να γράφω αυτό το κείμενο ή σε ποια κατηγορία ανήκω. Οπότε μηδέν εις το πηλίκο πέρα του γεγονότος οτι μπορώ και απευθύνομαι στους δυο ανθρώπους που γνωρίζουν την ταυτότητα μου και την αυτιστική αυτοικανοποίηση που ανέφερα πριν.
Η Εκκλησία της Ελλάδος οφείλουμε να ομολογήσουμε οτι παρά την αυστηρή ιεραρχική της δομή ποτέ δεν μπόρεσε να επιβάλλει την σκληρή πειθαρχία που αποτελεί την βάση άλλων χριστιανικών δογμάτων. Ακριβώς για αυτό το λόγο οι προσπάθειες να κριθεί η στάση της απέναντι σε φαινόμενα όπως ο αντισημιτισμός αποτελεί μια εργασία που είναι καταδικασμένη να διαψεύδεται συνεχώς από τις διάφορες τοπικές ιδιαιτερότητες ή προσωπικότητες. Τρεις σύγχρονοι Μητροπολίτες αντιπροσωπεύουν οτι καλύτερο, ότι χειρότερο και ότι πιο αφελές έχει να παρουσιάσει η Εκκλησία της Ελλάδας τον 21ο αιώνα: ο Μητροπολίτης Δημητριάδος (Βόλος) Ιγνάτιος, ο Μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ και ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Ανθιμος.
Ο Καλός
o Δημητριάδος Ιγνάτιος/ πηγή:www.imd.gr
Έχω επαναλάβει συχνά οτι παρά το γεγονός οτι οι Εβραίοι στον Βόλο γίνονται συχνά στόχος ακροδεξιών και ακροαριστερών οργανώσεων με επιθέσεις στην Συναγωγή του Βόλου, ο Βόλος χαρακτηρίζεται από την διαχρονική και σθεναρή αντίσταση του σε αυτά τα ξεσπάσματα μίσους. Η ίδια η τοπική Μητρόπολη, πέρα από την βοήθεια που προσέφερε κατά την διάρκεια του Ολοκαυτώματος στην τοπική εβραϊκή κοινότητα και για την οποία έχει τιμηθεί δεόντως, συνεχίζει διατηρεί θερμές σχέσεις με επισκέψεις και συνεργασία σε κοινωνικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις.
Αλλά αν τα ευχολόγια εναντίον του ρατσισμού είναι εύκολα, παρουσιάζει μεγαλύτερες δυσκολίες η καταδίκη του μίσους όταν προέρχεται από εξέχοντα μέλη της Εκκλησίας – ελάχιστοι δεν διστάζουν. Όταν ζητήθηκε από τον Μητροπολίτη Δημητριάδος Ιγνάτιο να σχολιάσει τις δηλώσεις ακραίου αντισημιτικού μίσους του Πειραιώς Σεραφείμ τον περασμένο Δεκέμβριο αυτός δήλωσε:
Ο ρατσισμός και ο αντισημιτισμός, από όπου και από οποιονδήποτε και αν προέρχονται, δεν μπορούν να εκφράζουν την πίστη και την αυτοσυνειδησία της Εκκλησίας. Ιδιαίτερα τούτες τις ημέρες, οι Ορθόδοξοι χριστιανοί δεν λησμονούμε ότι ο Κύριος μας Ιησούς Χριστός γεννήθηκε Εβραίος, ενώ κανείς δεν δικαιούται να προσβάλλει τη μνήμη των 6.000.000 αθώων θυμάτων του ολοκαυτώματος. Από τη φάτνη του Θεανθρώπου που ταπεινά γεννάται στην Βηθλεέμ ανατέλλει ελπίδα και φως και όχι φόβος και συνωμοσιολογίες εναντίον του οποιουδήποτε. Η διαχρονική συνείδηση της Εκκλησίας εκφράζεται από το παράδειγμα μεγάλων ιεραρχών, όπως του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού, του Ζακύνθου Χρυσοστόμου και του αειμνήστου προκατόχου μας Ιωακείμ, που ο καθένας με τον τρόπο του, και από γνήσια χριστιανικά αισθήματα παρακινούμενος, συνέβαλε στη σωτηρία χιλιάδων Ελλήνων Εβραίων. Αυτή είναι η παράδοση της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, αυτήν ακολουθούμε».
Όταν κάποιος καταδικάζει κάτι μπορεί να το κάνει ψιθυρίζοντας με μια γραπτή αδύναμη δήλωση που παίζει τον ρόλο του φύλλου συκής, είτε να χρησιμοποιήσει λόγια που θα ηχήσουν δυνατά. Η δήλωση του Δημητριάδος Ιγνάτιου είναι μια τέτοια δήλωση που δεν ψιθυρίζει αλλά χρησιμοποιώντας την ιδιαίτερη εκκλησιαστική φρασεολογία “φωνάζει”. Δε μπορώ παρά να συγχαρώ τον Μητροπολίτη για το θάρρος του και την αγάπη του προς τους συμπολίτες του, μια στάση η οποία του έχει ήδη κοστίσει αφού αντιμετωπίζει δριμεία κριτική από σκοταδιστικά χριστιανικά σωματεία του Βόλου αλλά και στο Διαδίκτυο.
Η ίδια η Ισραηλιτική Κοινότητα πάντως φρόντισε δημόσια να ευχαριστήσει τον Μητροπολίτη, (αν και με αυτό το ποιμενάρχης υπερέβαλε ελαφρώς):
Ο Μητροπολίτη Πειραιώς Σεραφείμ μισεί τους Εβραίους. Ψέματα, όχι απλώς τους μισεί αλλά τους απεχθάνεται με ένα τρόπο που μόνο θυμίζει συντάκτη της ναζιστικής εφημερίδας Der Stürmer που πρέπει να δικαιολογήσει τον μισθό του στους αντισημίτες πελάτες του. Βέβαια στην συγκεκριμένη περίπτωση η ειρωνεία εντοπίζεται στην διαπίστωση οτι εργοδότης αυτού του δημόσιου υπάλληλου είμαι εγώ μέσω των φόρων μου, όπως χιλιάδες ακόμα Εβραίοι Ελλήνες ακυρώνοντας στην πράξη την συνταγματική επιταγή της ισονομίας. Μπορεί να έγινε διεθνώς γνωστός πριν λίγους μήνες αλλά το παρόν ιστολόγιο είχε κατά καιρούς αναφέρει δηλώσεις τόσο τερατώδεις που αν δεν ανήκαν σε υψηλόβαθμο ιεράρχη της Ελληνικής Εκκλησίας θα τις τοποθετήσει ανάμεσα σε τηλεοπτικά υποπροϊόντα όπως την Ελένη Λουκά, τον Μr.Εθνικά Μπούτια και τον Εισαγγελέα Λεωτσάκο – ρίξτε μια ματιά στο “Μητροπολίτης Σεραφείμ: κατω οι εωσφοροσιωνιστές εβραίοι”.
Οι Σιωνιστές βρίσκονται παντού αλλά ο δαιμόνιος Μητροπολίτης δεν επιτρέπει παρεξηγήσεις σε ποίους αναφέρεται: Η δϊιστορική διαστροφή των Ραββίνων και των ηγετών του Εβραϊκού έθνους λέει και συνεχίζει λάβρος κατά του τηλεοπτικού σταθμού Σκάι, όργανο των αμερικανοσιωνιστών, (όρος που ιστορικά συνδέεται με την ελληνική αντισημιτική ακροδεξιά εξολοθρευτικού τύπου, ενίοτε και ναζιστικού). Πάλι καλά βέβαια, πέρσι είχε κατηγορήσει το Μέγκα και τους Εβραίους οτι ευθύνονται για τα επεισόδια μετά την δολοφονία Γρηγορόπουλου επειδή προέβαλαν την ταινία Ο Κώδικας Ντα Βίντσι.
Στις τελευταίες δηλώσεις του δηλώνει την αλληλεγγύη στον Μ.Θεοδωράκη και ξεσπαθώνει ενάντια στους Σιωνιστές που ελέγχουν πανεπιστήμια, επιχειρήσεις, το οδικό δίκτυο, τα χωράφια, το νερό, τα νοσοκομεία και ότι άλλο βάζει ο νους σας. Μόνο η ΕΒΓΑ της γειτονιάς ανθίσταται κατά τον σεβάσμιο Μητροπολίτη. Μόνη διαφορά; Η λατρεία προς τους Αγανακτισμένους που σημειώνει και ο Dikra.
Δυστυχώς ο Μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ αποτελεί αυθεντικό εκφραστή της μακραίωνης αντισημιτικής παράδοσης της Ορθοδοξίας αλλά ξεχωρίζει για την φαντασία άνευ ορίων και την πορνογραφική μανία του με τον Σιωνισμό και τους Εβραίους. Άλλωστε προς τιμή του ο μετρητής των επισκέψεων του παρόντος ιστολογίου στην αριστερή στήλη μετράει ήδη από το 2009 “εωσφοροσιωνιστές” και όχι απλά “επισκέπτες” τιμώντας την ευρηματικότητα του Πειραιώς Σεραφείμ να εφευρίσκει νέες μορφές έκφρασης στο ίδιο αιώνιο μίσος.
Από καρδιάς του εύχομαι σύντομα ο εβραίος Στίβεν Σπίλμπεργκ να αναγνωρίσει το ταλέντο του και να τον προσλάβει σαν σεναριογράφο για την νέα του ταινία – στα δεξιά μπορείτε να δείτε την αφίσα που παρουσιάζεται για πρώτη φορά.
Ο αφελής
ο Θεσσαλονίκης Ανθιμος/πηγή:agelioforos.gr
Ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Άνθιμος είναι και αυτός παλιός γνώριμος του ιστολογίου – το 2008 είχαμε αναφερθεί στις δηλώσεις του οτι τα αρχεία της Μητρόπολης Θεσσαλονίκης δείχνουν ξεκάθαρα οτι κανείς Χριστιανός δεν συνεργάσθηκε με τους Γερμανούς κατακτητές στην λεηλασία των περιουσιών και της πολιτιστικής κληρονομιάς της δισχιλιετούς εβραϊκής σαλονικιώτικης κοινότητας. Στην ίδια ανάρτηση είχαμε αναφερθεί στην παλαιότερη δήλωση του ότι κανείς Εβραίος δεν έχυσε το αίμα του στο έπος του ’40 και στην ευγενική του παράκληση να ξεκουμπιστούν οι Εβραίοι από την χώρα τους και να πάνε στην πραγματική πατρίδα τους, το Ισραήλ.
Τότε είχα θεωρήσει οτι μόνο ο αντισημιτισμός θα μπορούσε να εξηγήσει τόσα μαζεμένα ψέματα και είχα ζητήσει να ανοίξει τα αρχεία της Μητρόπολης Θεσσαλονίκης. Τελικά αποδείχθηκε οτι είχα βιαστεί να τον χαρακτηρίσω και οι δηλώσεις του βασίζονταν απλώς στην άγνοια για την ιστορία της πόλης, της οποίας την χριστιανική κοινότητα υπηρετεί.
Με μια κίνηση που προϋποθέτει θάρρος, λέξη θάρρος δεν χρησιμοποιείται ειρωνικά αλλά με πλήρη εκτίμηση στην πράξη του, άνοιξε τα αρχεία της Μητρόπολης Θεσσαλονίκης που αφορούν τον Β’ΠΠ στον εξαιρετικό ιστορικό Β.Ριτζαλέο. Παρά το γεγονός οτι η συντριπτική πλειοψηφία των αρχείων φαίνεται να έχει αφαιρεθεί, πιθανότατα χωρίς παρέμβαση του Μητροπολίτη Άνθιμου αλλά μάλλον των προκατόχων του, αυτά που έμειναν μιλάνε για μαζική συμμετοχή της Μητρόπολης Θεσσαλονίκης στην λεηλασία της εβραϊκής πολιτισμικής κληρονομιάς, κυρίως μέσω της χρήσης δεκάδων χιλιάδων σκαλισμένων ταφόπλακων στην ανακατασκευή δεκάδων εκκλησιών της πόλης χωρίς αυτό να αποκλείει την αποδοχή εβραϊκών αντικειμένων αξίας όπως πολυελαίων. Επειδή ουδείς βάζει τα χέρια του να βγάλει τα μάτια του, οφείλω να ομολογήσω οτι έσφαλλα και οι αντισημιτικές δηλώσεις του παρελθόντος δεν οφείλονται στην απέχθεια τους προς τους Εβραίους αλλά πιθανότατα στην λανθασμένη όπως αποδεικνύεται πίστη του στο ποίμνιο και την Μητρόπολη του. Παρόλα αυτά είναι ενδεικτικό της πλάνης στην οποία πιστεύουν ειλικρινά αξιωματούχοι της Εκκλησίας και οι οποίοι καταλήγουν άθελα τους να αποκαλύψουν την αμαρτωλή κληρονομιά τους.
Τρεις ιεράρχες μεταξύ τους τόσο διαφορετικοί για μια Εκκλησία της Ελλάδος που δέχεται να είναι δέσμια ενός σκοτεινού παρελθόντος, αρνούμενη να οδηγηθεί από το παράδειγμα θάρρους του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού παρά δεχόμενη να είναι υποτελής από τους αντισημίτες οπαδούς του Κοσμά του Αιτωλού.
One must admit that despite the strict hierarchical structure of the Christian Orthodox Church of Greece, it has proven impossible to impose a strict discipline which forms the basis of other christian dogmas like the Catholic Church. This has been the reason why all efforts to emit a judgement on its stance on matters like antisemitism are doomed to failure, always influenced by local pecularities and personalities. Three contemporary Metropolites, the highest rank possible, represent all the best, all the worst and all the most naive the Church of Greece has to offer in the 21st century: the Metropolite of Volos Ignatios, the Metropolite of Piraeus Serafim and the Metropolite of Salonica Anthimos.
The good
Metropolite Ignatios/ source:www.imd.gr
I’ve often said here that despite the fact that the Jews in the city of Volos have often become targets of far-right and far-left organizations with attacks on the Synagogue of Volos, the city itself is characterized by its resistance to these outbreaks of hate. The local Metropolis, besides the help it offered during the Holocaust/Shoah and for which it has been acknowledged and honored, it continues maintaining warm relations with visits and cooperation in social and cultural events.
But if generic condemnations of racism are easy, it proves more difficult to condemn hatred if responsible are high ranking members of the Church; only a few dare not to back down. When the Metropolite of Volos, Ignatios was asked to comment on the views of extreme antisemitic hatred by fellow Metropolite of Piraeus Serafim last December he said:
Racism and antisemitism, from whoever and wherever they originate, cannot express the faith and self consciousness of the Church. Especially these days Orthodox Christians do not forget that Our Lord Jesus Christ was born a Jew and nobody is allowed to offend the memory of 6000000 innocent victims of the holocaust. From the cradle of Jesus who is being born in Bethlehem rises hope and light and not fear and conspirationism against anybody. The timeless consciousness of the Church is expressed by the example of great leader like ArchMetropolite Damaskinos, Metropolite of Zakinthos Christostomos and our predeccessor Ioakim who each one with his own way and with real christian feelings assisted in the saviour of thousands of Greek Jews. This is the tradition of the Greek Orthodox Church, this we follow.
It is a widespread practice for public figures when in need to condemn something to do it either with a weak written statement to act as a future fig leaf, or to use words which will reach the ears loud and clear. The statement of Metropolite Ignatios is such a statement and it does not whisper but shouts through its ecclesiastical phraseology. I cannot but congratulate the Metropolite for the courage and love he harbors for his townsmen; a stance that has cost him dearly since he is under heavy criticism by fundamentalist christian clubs of Volos and also receiving threats on the internet.
The local Jewish Community has thanked him profusely in public, (to an exaggerated extent perhaps) – here is the greek text of the letter:
The Metropolite of Piraeus Serafim hates the Jews. To be honest he does not simply hate them but he loathes them in a manner which reminds of an editor of nazi newspaper Der Stürmer who has to justify his paycheck to his antisemitic clients. In this case the irony lies in the fact that the employer of this public official is me and all the other thousands of Greek Jews through their taxes since orthodox priests and paid by the Greek State, (but not the rabbis making a mockery of the Constitution). He may have reached international fame only some months ago but this blog has often referred to his statements that if they didn’t belong to a high ranking official of the Church they could only belong to trash-TV shows; just take a look my older post “Metropolite Serafim: down with the satanzionists Jews”.
The Zionists are everywhere but the laborious Metropolite does not leave room for any misunderstandings of who he really means: “The historical perversion of the Rabbis and the leaders of the Jewish People” he says and continues against the greek tv station Skai which “is an organ of the americanozionists”, (a term which traditionally has been used by the antisemitic far-right and the greek neonazis). To tell the truth in this occasion one might claim that he was even moderate; in another occasion he has accused another greek tv station of the widespread riots that shook Athens last year after the murder of a 15yr old child by a policeman because it has transmitted the movie “The DaVinci Code”.
In his most recent statements he proclaims his solidarity to known antisemite composer M.Theodorakis, he denounces the Zionists who control the universities, the businesses, the road network, the farming fields, the water, the hospitals and whatever else you can think of. Only the local 9-11 is resisting the zionist takeover if one is to believe the Metropolite. Their only difference ? His new found love for the Aganaktismeni movement which has invaded the greek squares lately, as Dikra notes.
Unfortunately the Metropolite of Piraeus Serafim is an authentic representative of of the centuries-old antisemitic tradition of the Christian Orthodox world but what truly makes him special is his pornographic mania with Zionism and the Jews. In his honor the visitors counter in the left counter of the blog reads since 2009 “satanozionists” instead of “visitors” in order to honor his inventiveness in finding new ways to express the same timeless hatred.
I can only wish him from the bottom of my heart that the jew Steven Spielberg soon recognizes his talent and hires him as a script writer for his new movie – to your right you can see the poster which appears for the first time.
The naive
The Metropolite of Salonica, Anthimos/ source: agelioforos.gr
The Metropolite of Salonica, Anthimos is an old acquaintance of the this blog – back in 2008 I had written a brief piece on his statements that the Archives of the Metropolis show that no Christian was involved in the looting of the assets and cultural heritage of the 2000 year old salonican jewish community and none had collaborated with the Germans. In the same post I linked to older statements of his, that claimed that the Greek Jews has not fought with the Greek Army during WW2 and his less-than-cordial invitation to leave their homes and go to their true homeland, Israel.
At the time I had considered antisemitism as the only possible explanation for so many lies bundled up together and I had asked him to open the archives of the Metropolis. As it turns out my judgement was premature and his statements were based simply on the ignorance of the story of the city whose christian community he serves.
With a gesture that demands courage, a word which I do not use as an irony but with appreciation, he opened up the Archives of the Metropolis of Salonica concerning WW2 to the excellent historian V.Ritzaleos. Despite the fact that the vast majority of the relevant files have been removed, probably not by Anthimos but by his predecessors, those who remain speak of mass collaboration of the Metropolis of Salonica in the looting of the jewish cultural heritage; mainly with the use of tenths of thousands of jewish tombstones for the renovation of the city’s churches without excluding the acceptance of valuable jewish property like chandeliers. Because I do not believe that anyone is willing to commit political suicide, I must admit that I was wrong and his antisemitic statements are not to be attributed to his hatred for the Jews but to his erroneous faith to his flock and his Metropolis. Still, this is indicative of the vast and deep ignorance which pervades Church officials who believe so much in their benevolence that they unwillingly contribute to their self-incrimination.
Three Metropolites so different among them but all members of the same Orthodox Church of Greece who accepts being kept captive by a dark past, refusing to be illuminated by the virtuous example of ArchMetropolite Damaskinos who fought for the survival of Jews during WW2 but accepting to be slave to the mindless antisemitic fans of Cosmas the Aetolian figure.
Τελικά στην Κρήτη αυτό που δεν κατάφεραν χρόνια δικών μου αναρτήσεων, αυτό που δεν κατάφεραν οι αγώνες των ίδιων των τίμιων κρητικών που πολεμούν την άγνοια, το κατάφεραν 400 κιλά ψάρια : ένα ανθρώπινο ρεπορτάζ.
Εβραίοι στην Κρήτη για το Πάσχα
Της Άννας Κωνσταντουλάκη
Εκατοντάδες Εβραίοι από όλο τον κόσμο βρίσκονται τις ημέρες αυτές στην Κρήτη, για να γιορτάσουν το Πάσχα κι έχουν φέρει μαζί τους μάγειρες, σερβίτσια, αλλά και τρόφιμα και ποτά, κοσέρ, τρόφιμα δηλαδή που ανταποκρίνονται στους εβραϊκούς διαιτητικούς κανόνες.
Πεντακόσιοι Εβραίοι από όλο τον κόσμο φιλοξενούνται στο ξενοδοχείο Βene Palace στην Πλάκα που άνοιξε το Πάσχα γι’ αυτό το σκοπό.
Όπως μας είπε ο διευθυντής του ξενοδοχείου Θ. Φράγκος, η μονάδα ανοίγει επισήμως στις 29 Απριλίου, ωστόσο άνοιξε νωρίτερα για να υποδεχθεί το συγκεκριμένο γκρουπ.
Μεγάλος αριθμός Εβραίων φιλοξενείται ακόμη σε πολυτελές ξενοδοχείο στον Άγιο Νικόλαο αλλά και σε ξενοδοχεία στο Ρέθυμνο και τα Χανιά, ενώ σε 2 μονάδες της Aldemar έχουν καταλύσει περίπου 500 άτομα.
Γαλλοεβραίοι κοσέρ έχουν κάνει όλες τις απαραίτητες προετοιμασίες για να τηρήσουν τα έθιμά τους το Πάσχα στην Κρήτη, όπως μας είπε ο εμπορικός διευθυντής της Αldemar Β. Φραγκουλάκης, ο οποίος σημείωσε ότι έχουν φέρει δικούς τους μάγειρες, υλικά και ποτά.
Έφεραν ένα τριαξονικό με τρόφιμα και σερβίτσια
Ο σεφ της Aldemar κ. Αγάλου, είπε στην “Π”: “Έφεραν ένα τριαξονικό με τρόφιμα, σερβίτσια και ποτήρια, ενώ ήλθαν μαζί τους και 7 μάγειρες, για να προετοιμάσουν τα εορταστικά γεύματα και τα δείπνα.
Αγόρασαν 400 κιλά ντόπια φρέσκα ψάρια
Για την κάλυψη των αναγκών του γκρουπ αγοράστηκαν 400 κιλά φρέσκα ψάρια, τσιπούρες, λαβράκια και πέστροφες, αλλά και ντόπια λαχανικά και φρούτα.
Το κρέας, δηλαδή μοσχάρι, αρνί και φουά γκρα δεν το προμηθεύτηκαν από την Κρήτη αλλά το έφεραν μαζί τους.
Τι είναι τα τρόφιμα κοσέρ
Tα τρόφιμα κοσέρ είναι αυτά που να ανταποκρίνεται στους εβραϊκούς διαιτητικούς νόμους, ή kashrut, η οποία προέρχεται από την εβραϊκή λέξη για το “πρέπον”ή “καλό”. Όλα τα τρόφιμα μπορεί να λέγονται κοσέρ εάν συμμορφούται προς τον εβραϊκό νόμο, ή halacha. Αντίθετα, τα τρόφιμα που θεωρούνται γενικά «εβραϊκά» δεν είναι απαραίτητα κοσέρ.
Η λέξη “κοσέρ» δεν χρησιμοποιείται μόνο για τα τρόφιμα . Κοσέρ βασικά σημαίνει ότι κάτι ακολουθεί όλες τις εβραϊκές νομικές οδηγίες. Η λέξη έχει ακόμη αποκτήσει μια θέση στην αργκό . Αντί να πεί κανείς «αυτό δεν είναι σωστό», θα μπορούσε κανείς να πει “αυτό δεν είναι κοσέρ.”
Το κρέας, το γάλα και τα αυγά από ορισμένα είδη ζώων επιτρέπονται προς κατανάλωση, ενώ άλλα είναι απαγορευμένα. Επιπλέον, μια σειρά νόμων διέπουν τον τρόπο τον οποίο το ζώο θα πρέπει να θανατωθεί και ποια τμήματα του ζώου μπορεί να καταναλωθούν. Το κρέας και το γάλα ποτέ δεν συνδυάζονται. Χωριστά σκεύη χρησιμοποιούνται για τον καθένα, και μια περίοδος αναμονής παρατηρείται μεταξύ της κατανάλωσης τους. Φρούτα, λαχανικά και δημητριακά είναι βασικά πάντα κοσέρ . Το κρασί ή ο χυμός σταφυλιού, ωστόσο, πρέπει να πιστοποιείται ότι είναι κοσέρ. Δεδομένου ότι ακόμη και ένα μικρό ίχνος μιας ουσίας μη κοσέρ μπορεί να καταστήσει ένα τρόφιμο μη κοσέρ, όλα τα μεταποιημένα τρόφιμα και οι διατροφικές εγκαταστάσεις απαιτούν πιστοποίηση από έναν αξιόπιστο ραβίνο ή kashrut δηλ οργανισμό εποπτείας.
Τα ζώα της ξηράς είναι κοσέρ. Αν έχει οπλές και μασάει την τροφή του. Θα πρέπει να έχει δύο σημεία κοσέρ.. Παραδείγματα: αγελάδες, πρόβατα, αίγες και ελάφια κοσέρ, ενώ οι χοίροι, τα κουνέλια, σκίουροι, αρκούδες, σκύλοι, γάτες, καμήλες και άλογα δεν είναι.
Υπάρχουν 24 μη κοσέρ είδη πτηνών – βασικά όλα τα αρπακτικά πουλιά . Παραδείγματα κοσέρ πουλιά είναι τα εγχώρια είδη πάπιες κοτόπουλα, χήνες, γαλοπούλες και τα περιστέρια.
Θαλασσινά: Ένα πλάσμα του νερού είναι κοσέρ μόνο αν έχει πτερύγια και τις κλίμακες. Παραδείγματα: σολομός, τόνος, τούρνα, καλκάνι, κυπρίνος και η ρέγκα είναι κοσέρ, ενώ το γατόψαρο, ο οξύρρυγχος, ξιφίας, καραβίδες, όστρακα, καβούρια και όλων των θηλαστικών του νερού δεν είναι.
Όλα τα ερπετά, αμφίβια, τα σκουλήκια και έντομα – με εξαίρεση τέσσερις τύπους ακρίδων – δεν είναι κοσέρ ζώα.
Με μια πρόχειρη αναζήτηση των άρθρων της εφημερίδας “Πατρίς” της Κρήτης δεν βρήκα πάνω από ένα ή δυο άρθρα που να αναφέρονται στους συμπολίτες τους ως ανθρώπους και όχι ως ιστορική αναφορά ή πράκτορες του Σατανά στην μεγαλόνησο. Αναφορές σε Πάσχα αναμενόμενα, Β’ΠΠ όταν θέλουν να τονίσουν τα δεινά της Κρήτης, οτι θέλουν να κλέψουν την Μακεδονία μας με τους γυφτοσκοπιανούς, Τούρκοι (πάντα κολλάνε οι Εβραίοι με τον οχτρό – έκαψαν την Σμύρνη και για χάρη τους σύμφωνα με άρθρο), οτι οι εβραίοι προκαλούν όλους τους πολέμους για να πουλάνε όπλα, για εβραίους τραπεζίτες που μας πίνουν το αίμα και προφανώς χυδαία αντισημιτικά άρθρα με αφορμή την Μέση Ανατολή. Επιπλέον αναφέρουν συνέχεια τους ισραηλινούς ως εβραίους, αλλά την μια φορά που μιλάνε άθελα τους για ένα αντισημιτικό έθιμο που κατέληγε σε μινι-πογκρόμ, σαν αυτά που περιγράφει ο ίδιος ο Καζαντζάκης στο Καπετάν Μιχάλης, αναφέρονται σε ισραηλινούς ! Και όμως η δημοσιογράφος Άννα Κωνσταντουλάκη κατάφερε να κάνει αυτό που δεκάδες άλλοι συνάδερφοι της αξιότιμης εφημερίδος “Πατρίς” απέτυχαν: να τους δει ως ανθρώπους και να ρίξει μια ματιά στο Διαδίκτυο ώστε να ξεκολλήσει από τις κλασικές αντισημιτικές προκαταλήψεις τόσο τυπικές των ελληνικών εφημερίδων και που δεν είχε αποφύγει η ίδια η “Πατρίς” μέχρι σήμερα όπως έδειξα.
Το άρθρο που παρέθεσα μπορεί να έχει τα λαθάκια του αλλά έχει μια τεράστια διαφορά σε σχέση με την συντριπτική πλειοψηφία των άρθρων : η δημοσιογράφος, την οποία συγχαίρω μόνο και μόνο που έκανε το αυτονόητο, χωρίς να χρειαστεί να κάνει κάποια υπέρβαση φρόντισε να έχει μια ιδέα περί Εβραϊσμού και θέλησε να μεταδώσει αυτές τις πληροφορίες ορθά στους αναγνώστες της. Ξέρω οτι δεν μίλησε με κάποιο τοπικό εβραίο αλλιώς θα έλεγε μιλούσε για κασέρ και όχι κοσέρ, αλλά άνοιξε μια διαολεμένη Wikipedia και ξεστραβώθηκε. Οι αναγνώστες από αυτό το άρθρο μαθαίνουν οτι σύμφωνα με την Ά.Κωνσταντουλάκη οι Εβραίοι έχουν τα δικά τους έθιμα, τους δικούς τους διατροφικούς κανόνες που λέγονται κασρούτ άρα το κατσικάκι το κρητικό δεν το ακουμπάνε αλλά τρώνε όλα τα υπόλοιπα σαν εμάς βρε αδερφέ. Επιπλέον οτι η εβραϊκή προέλευση δεν ταυτίζεται με την θρησκευτική συμμόρφωση και στο τέλος τέλος σκέψου ποιος τυχερός ανέλαβε να τους προμηθεύσει μισό τόνο φαί, οπότε κοιτάχτε να ξεστραβωθείτε αναγνώστες ώστε όταν θα σας έρθουν εβραίοι στο μαγαζί να μην χάσκετε ωρε κοπέλια.
Καθώς οι ισραηλινοί τουρίστες περνούνε από μερικές δεκάδες χιλιάδες σε εκατοντάδες χιλιάδες, την στιγμή που μια γενναία Θεσσαλονίκη του Γ.Μπουτάρη απευθύνεται με πράξεις στη σαλονικιώτικη ομογένεια στο Ισραήλ και στις ΗΠΑ προσπαθώντας να βγει από το τέλμα της αποβιομηχάνισης, οι χριστιανοί συμπολίτες μας κοιτούν στο πατάρι για τα ασημικά της οικογενείας που είχαν ξεχάσει.
In the end, at least in Crete, what my posts or the struggles by honest Cretans who fight against hatred have not accomplished, was made possible by 400 kilos of fish : an honest-to-God newspaper article.
Εβραίοι στην Κρήτη για το Πάσχα
Της Άννας Κωνσταντουλάκη
Εκατοντάδες Εβραίοι από όλο τον κόσμο βρίσκονται τις ημέρες αυτές στην Κρήτη, για να γιορτάσουν το Πάσχα κι έχουν φέρει μαζί τους μάγειρες, σερβίτσια, αλλά και τρόφιμα και ποτά, κοσέρ, τρόφιμα δηλαδή που ανταποκρίνονται στους εβραϊκούς διαιτητικούς κανόνες.
Πεντακόσιοι Εβραίοι από όλο τον κόσμο φιλοξενούνται στο ξενοδοχείο Βene Palace στην Πλάκα που άνοιξε το Πάσχα γι’ αυτό το σκοπό.
Now, I’m not going to translate the whole article, (you can Google Translate it here), but the gist is that some hundreds of Jews arrived to Crete for the Pessach and they were accompanied by chefs for the kosher meals but they bought lots of cretan food like 400 kgs of fresh fish. The latter half of the article talks about the kashrut laws in detail showing at least some nominal proper research by the journalist.
With a cursory research of the newspaper “Patris” from the island of Crete, on which the article appeared, I did not find more than one or two articles dealing with their fellow countrymen as persons and not as historical figures or Satan personified. References to Easter are to be expected, WW2 when willing to emphasize Cretes’ suffering but also stuff like the information that Jews want to steal our Macedonia with the filthy Skopje, Turks pawns of the Jews (the Jews are notorious for always siding with the enemies of Greece – according to the article Smyrna was burned also because of them), that Jews are responsible for the wars because they want to sell arms, on Jewish bankers sucking our blood and quite a lot of vulgar antisemitism on the Middle East of course. They keep referring to Israelis as Jews but when talking inadvertently about an antisemitic rite that usually ended in makeshift pogroms as mentioned by famous author Kazantzakis himself in his Kapetan Mihalis novel, they refer to israelis ! Still the reporter Anna Konstandoulaki managed to accomplish what dozens of its colleagues at the respectable newspaper Patris failed to do: to see them as persons, open the Internet and disassociate herself from the mindless repetition of the antisemitic prejudices so typical of greek newspapers that Patris herself hasn’t managed to avoid insofar.
The article mentioned may have its share of minor errors but it has a fundamental difference in respect to the vast majority of the articles: the reporter, that I vividly congratulate for doing the self evident, without having the need to become an expert on Judaism, learned a thing or two and wished to convey this information correctly to her readers. I know that she did not speak to any local Jew because she speaks about kòsher and not kasèr as we say in Greece, but she read up a damned Wikipedia and learned about it. The readers of her post learn that according to A.Constandoulaki the Jews have customs of their own, that their dietary laws are called kashrut may not allow them to eat our cretan lambs but they eat all the rest like us normal people. That Jewish recipes not necessarily make a food kosher and in the end imagine what lucky fellow managed to snatch the mandate for supplying them with half a ton of food, so go on and study the article brothers so that when the Jews come you don’t remain with your mouth open wondering what to feed them.
As israeli tourists are transforming from a tenths of thousands reality to one of hundreds of thousands, the moment a brave Salonica led by mayor Boutaris addresses with deeds the vast salonican diaspora to Israel and the USA trying to exit the unemployment crisis of the city, our christian countrymen look at the attic for the family jewels they had long forgotten about.
Γρυλε Καλησπερα 1ον ο Παμπλο πρωτη φορα εστειλε την μπαλα στα μνηματα στο προπερσινο παιχνιδι με τον Βαζελο μετα την αποβολη του απο τον κασιδα επειτα απο το δολοφονικο τακλιν του σιμαο. πηγή
βουλευτές έτοιμοι για όλα προκειμένου να εξυπηρετήσουν συμφέροντα ή να συγκεντρώσουν τα φώτα της τηλεόρασης, ηγέτες, που ο ένας το έχει ρίξει στον ακτιβισμό, ο άλλος προτιμά την εξαφάνιση, ο τρίτος προκαλεί τρικυμία στο ποτήρι και η τέταρτη έχει αποφασίσει να πετάει τη μπάλα στα μνήματα για να μην ενοχλήσει την κυβέρνηση πηγή
τοπογραφικό Δήμου Θεσσαλονίκης/πηγή:In Memoriam
Αυτά τα δύο σύγχρονα παραδείγματα αποτελούν μια ενδιαφέρουσα περίπτωση επιβίωσης της εβραϊκής μνήμης στο λεξιλόγιο της σύγχρονης Θεσσαλονίκης παρά το γεγονός οτι τα μνήματα στα οποία αναφέρονται υπάρχουν μόνο κάτω από τα κτίρια της σύγχρονης πανεπιστημιούπολης και οι ταφόπλακες παρά φαντάσματα που διαφαίνονται μόνο σε γωνίες της σύγχρονης πόλης ως οικοδομικά υλικά σε σπίτια, εκκλησίες και πλατείες.
Αντιγράφοντας από ένα εξαιρετικό λήμμα του slang.gr, (δικαιούμαι ελπίζω μιας και μια από τις φωτογραφίες του λήμματος είναι δική μου) :
1. τη μπάλα στα μνήματα
Κραυγή της ποδοσφαιρικής κερκίδας (και της αλάνας) με ρίζες στη Θεσσαλονίκη του μεσοπολέμου και των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων.
Λέγεται κυρίως ως προτροπή προς παίκτη της δικιάς μας ομάδας να διώξει τη μπάλα όσο πιο μακριά μπορεί – εκτός αγωνιστικού χώρου ή και εκτός γηπέδου, αν είναι δυνατόν – με σκοπό είτε να αποσοβηθεί ο άμεσος κίνδυνος να φάμε γκολ είτε, συνηθέστερα, να κερδηθεί χρόνος και να κρατήσουμε το προβάδισμα στο σκορ ή να διαφυλάξουμε το βαθμό της ισοπαλίας.
Λέγεται, σπανιότερα, και ως σχόλιο όταν ένα άτεχνο σουτ στέλνει τη μπάλα απελπιστικά άουτ.
Εκτός ποδοσφαίρου, η φράση χρησιμοποιείται περιορισμένα, νομίζω, κυρίως ως παρότρυνση για κωλυσιεργία.
H "Χολέρα" πριν μετατραπεί σε γήπεδο του ΠΑΟΚ
Η προέλευση της φράσης “έστειλε την μπάλα στα μνήματα” σχετίζεται με την γειτονία των 2 κυριότερων γηπέδων της πόλης, (του Ηρακλή και του ΠΑΟΚ), με το εβραϊκό νεκροταφείο της πόλης – τότε το μεγαλύτερο εβραϊκό νεκροταφείο του κόσμου έκτασης 350 στρεμμάτων με 350.000 σωρούς. Το γήπεδο του Ηρακλή βρίσκονταν παράλληλα με την σημερινή οδό Εθνικής Αμύνης και βόρεια της Σχολής Μεκτεμπί Ινταντιέ, γνωστής σήμερα ως “Παλαιά Φιλοσοφική”, στον χώρο της σημερινής Πλατείας Χημείου – είχε παραχωρηθεί στον Ηρακλή το 1915 μετά την επίταξη του δικού του γηπέδου από την ελληνική Στρατιωτική Διοίκηση. Το γήπεδο του ΠΑΟΚ βρίσκονταν πίσω από το κτίριο του Ασύλου του Παιδιού, παράλληλα με μια διαγώνια τότε Εγνατία στο χώρο περίπου της Θεολογικής Σχολής. Ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια είναι το γεγονός οτι το γήπεδο του ΠΑΟΚ είχε κτιστεί μερικώς πάνω από ένα κομμάτι του νεκροταφείου που ονομάζονταν Χολέρα και στο οποίο είχαν θαφτεί οι εβραίοι θύματα της επιδημίας χολέρας του 1911/1913 - ξεκίνησε, δε να χρησιμοποιείται το 1928.
Έχοντας υπόψιν αυτή την γειτονία δεν είναι δύσκολο κανείς να φανταστεί οτι η φράση “στέλνω την μπάλα στα μνήματα” είχε απλά κυριολεκτική σημασία στην προπολεμική αλλά και μεταπολεμική Θεσσαλονίκη !
Ο χάρτης στην αρχή του άρθρου αποτελεί μεγέθυνση τοπογραφικού πριν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στον οποίο απεικονίζονται στην κάτω αριστερή γωνία το Κτίριο του Ασύλου του Παιδιού, βορειότερα το κτίριο του Πανεπιστημίου να εφάπτεται το γήπεδο του Ηρακλή και ανατολικά το γήπεδο του ΠΑΟΚ. Τα κτίρια που εμφανίζονται εντός του νεκροταφείου δεν υπάρχουν αφού οι τάφοι συνεχίζουν να υφίστανται εκείνη την εποχή, αλλά απεικονίζουν την σχεδιαζόμενη μελλοντική επέκταση του Αριστοτελείου – εδώ για την πλήρη εικόνα με ενδιαφέρουσα ανάλυση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος της περιοχής.
Στα αριστερά μπορούμε να δούμε μια αεροφωτογραφία του 1938, (πηγή Κτηματολόγιο μέσω του λευκώματος για τον Γ.Σ.Μακαμπή του κ.Ζάικου), στην οποία φαίνεται η βορειοανατολική Θεσσαλονίκη εκτός των τειχών. Οι σημειώσεις είναι δικές μου και αφορούν τα σημαντικότερα κτίσματα του 1938 – επιτρέπουν τον προσανατολισμό στην σημερινή Θεσσαλονίκη – μπορείτε να κλικάρετε για την εικόνα σε πλήρη μεγέθυνση.
πηγή: Δήμος Θεσσαλονίκης
Μια καλύτερη εικόνα εχουμε με αυτή την έγχρωμη φωτογραφία, όπου βλέπουμε την Θεσσαλονίκη από μια σπάνια γωνία, (μάλλον από τα λατομεία του Αγίου Παύλου μέρος των οποίων διακρίνουμε στο κάτω μέρος της φωτογραφίας). Αριστερά διακρίνεται η οθωμανική Σχολή Μεκτεμπί Ινταντιέ/Παλαιά Φιλοσοφική, ενώ δεξιά το γήπεδο του Ηρακλή/Πλατεία Χημείου. Κεντρικά το τζαμί Χορτατζή Εφέντη/Ροτόντα της οποίας ο μιναρές είναι ο μόνος που ξέφυγε της υποχρεωτικής κατεδάφισης των μιναρέδων της πόλης. Στα δεξιά το σύμπλεγμα της οθωμανικής Σχολής Έφιππου Χωροφυλακής/Νοσοκομείο Γεννηματάς. Μεταξύ της χαράδρας των λατομείων και του γηπέδου του Ηρακλή βρίσκεται το δυτικό μέρος του νεκροταφείου και διακρίνουμε μερικές δεκάδες σύγχρονων τάφων, κρίνοντας από την τεχνοτροπία που είναι αυτή της κατασκευής με τούβλα και μαρμάρινης πλάκας που υιοθετείται τον 18ο αιώνα και συνεχίζεται να χρησιμοποιείται σχεδόν απαράλλακτη μέχρι σήμερα. Αν και η φωτογραφία πρέπει να λήφθηκε μεταξύ 1915 και 1917, (μετά την δημιουργία του γηπέδου και πριν την Πυρκαγιά του 1917), δεν απέχει πολύ από το πώς θα έμοιαζε η περιοχή τις επόμενες δεκαετίες – προσέξτε επίσης τα πολεμικά πλοία στον κόλπο του Θερμαϊκού.
Όσο για την πατρότητα της φράσης συνεχίζουμε με το λήμμα του slang.gr:
Σε ό,τι αφορά την προέλευση της φράσης, την βρίσκουμε σε μια ενδιαφέρουσα τομή της ποδοσφαιρικής και της εθνοτικής γεωγραφίας της Θεσσαλονίκης.
Μέχρι τα τέλη του ’50, τα γήπεδα του ΠΑΟΚ και του Ηρακλή γειτόνευαν. Το γήπεδο του ΠΑΟΚ, από το 1930 μέχρι το 1959 που εγκαινιάσθηκε η Τούμπα, βρισκόταν στο λεγόμενο Συντριβάνι, πλάι στην έκθεση και εκεί που σήμερα είναι η Θεολογική Σχολή του ΑΠΘ. Το γήπεδο του Ηρακλή ήταν 500 μέτρα πιο πάνω, εκεί που σήμερα είναι η πλατεία του Χημείου. Τώρα, ανάμεσα στα δυο γήπεδα ήταν το νεκροταφείο της Ισραηλιτικής Κοινότητας, γνωστό στους Θεσσαλονικείς ως τα «Εβραίικα Μνήματα», ΒΔ από το γήπεδο του ΠΑΟΚ και ΝΑ από το γήπεδο του Ηρακλή. Ε, και όταν ένας παίκτης έστελνε τη μπάλα έξω από το γήπεδο, είτε το ένα είτε το άλλο γήπεδο, λέγανε οι φίλαθλοι – κατ’ απόλυτη κυριολεξία – ότι έστειλε τη μπάλα στα μνήματα. Ο παππούς μου, ο οποίος ήταν Παοξής, ορκιζόταν, βέβαια, ότι η πατρότητα της φράσης ανήκε στους Ηρακλειδείς φιλάθλους. Κατά τον παππού μου, οι παίκτες του Ηρακλή τις εποχές εκείνες ήταν τέτοιοι ξυλοκόποι που το βασικό τους gameplan ήταν να στέλνουν τη μπάλα στα μνήματα.
Διακρίνεται η Φιλοσοφική μπροστά με εκατοντάδες ταφόπλακες διάσπαρτες - αριστερά το γήπεδο του Ηρακλή (;)/πηγή: Γιαντ Βασέμ
Δεν έχει πολλά να προσθέσω πέρα μαρτυριών οτι στους τοίχους των γηπέδων τότε τοποθετούσαν σπασμένα γυαλιά ώστε να αποτρέπουν τους θεατές που ήθελαν να αποφύγουν την πληρωμή του εισιτηρίου, οπότε προσπαθούσαν να δουν έστω και κάτι ανεβασμένοι πάνω σε τάφους που ήταν ψηλοί λόγω κάποιου μνημείου ή στα γιαπιά του ΑΠΘ αργότερα. Περισσότερα για τα δύο αυτά γήπεδα μπορεί κάποιος να διαβάσει σε πολλά κείμενα των Αναστασιάδη/Χεκίμογλου όπως το “Η χαμένη γοητεία των γηπέδων” του Γ.Αναστασιάδη εδώ. Η ιστορία του χώρου σύμφωνα με την οπτική του Αριστοτελείου εδώ.
Σταδιακά αυτή η περιοχή μετατράπηκε σε μια κακόφημη περιοχή γεμάτη από μαρμάρινες ταφόπλακες μαζεμένες σε ντάνες έτοιμες να χρησιμοποιηθούν σε οικοδομικές εργασίες, από ανοιγμένους τάφους είτε για τον κρυμμένο χρυσό των εβραίων είτε για τον χρυσό των δοντιών τους και από ιερόδουλες που ικανοποιούσαν την πελατεία τους δίπλα από τα ξυπόλητα παιδάκια του διπλανού προσφυγικού συνοικισμού της Αγίας Φωτεινής όπως περιγράφει ο σαλονικιός συγγραφέας Αντώνης Σουρούνης εδώ. Αλλά αυτές οι ιστορίες αποτελούν υλικό για μια άλλη ανάρτηση.
Θα κλείσω όμως με μια φωτογραφία, (πάλι από το λεύκωμα του κ.Ζάικου), που είναι ιστορική για πολλούς λόγους. Δείχνει την αθλητική παρέλαση που πραγματοποιήθηκε το 1945 εορτάζοντας την απελευθέρωση, στο γήπεδο του Ηρακλή. Αναμενόμενη η συμμετοχή της παλαιότερης ομάδας της πόλης: του Γυμναστικού Συλλόγου Μακαμπή με σημαιοφόρο τον πανελλήνιο πρωταθλητή πυγμαχίας Ντίνο Ουζιέλ. Η φωτογραφία δείχνει και την μορφή του γηπέδου λίγο πριν δώσει την θέση του στην Πλατεία Χημείου, ενώ από πίσω φαίνονται οι τζαμπατζήδες θεατές ανεβασμένοι στο γιαπί της Φυσικομαθηματικής που είχε αρχίσει να χτίζεται πριν τον πόλεμο.
Cricket hello, first Pablo sent for the first time the ball to the graves in the game with Panathinaikos two years ago[...] source
[...] has decided to send the ball to the graves as not to disturb the goverment source
τοπογραφικό Δήμου Θεσσαλονίκης/πηγή:In Memoriam
These two examples constitute an interesting example on the survival of Jewish memory in the vocabulary of contemporary Thessaloniki despite the fact that the graves that they’re referring to are burried underneath the campus of the University and its tombstones are but phantoms to be seen in corners of today’s city as building material in houses, churches and squares.
Copying from the excellent laymans’ entry at slang.gr, (I hope that there is no problem since they already use a photograph of mine in the entry) :
1. the ball to the graves
Cry of the football crowd with roots in interwar and early post-war Salonica.
It is said as a exhortation to a player of our team to send the ball as far as possible – outside the boundaries or even the field if possible as to remove any danger of an immediate goal or, more often, to buy time and keep the lead or to preserve the tie.
It is said also more sparingly as a comment when a crude shoot misses its target by a couple of miles.
Outside the football field the phrase has limited use, mainly as an exhortation to stall.
"Cholera" before becoming the PAOK field
The origin of the phrase “to send the ball to the graves” is related to the vicinity of the two main athletic fields of the city, (of Iraklis and PAOK), with the Jewish cemetery; then the largest cemetery in the world with 350.000 bodies over 350 sq.mt. The field of Iraklis was parallel to today Ethnikis Aminis Str and to the north of the Mektebi Idadiye School known today as Palia Filosofiki, in the area of what today is Chimiou Square.; it was assigned to Iraklis SC after his original field was seized by the greek Military Authorities in 1915. The field of PAOK was next to the Asylo tu Pediu Organizations, parallel to a then diagonal Egnatia Str in the area of what today is the Faculty of Theology. An interesting detail is the fact that the PAOK field was built partially on the part of the jewish cemetery called Cholera where the victims of the cholera plagues of 1911/1913 were buried; it began being used in 1928.
Having that in mind it’s not hard to imagine that the phrase “send the ball to the graves” has a quite literal meaning in inter-war and post-war Salonica !
The image in the beginning of the article is a enhancement of the topographic map drawn before WW2 and it shows on the bottom left corner the Asylo tou Pediou building, to the north the University building adjacent to the field of Iraklis more to the north, while to the east is the PAOK field. The buildings shown inside the cemetery do not exist since the graves still stand, but depict the plans for the expansion of the Aristotle University - click here for the full map with an interesting analysis over the ownership of the plots.
To the left one can see an aerial photograph of 1938, (the source is Ktimatologio through the Maccabi SC album by prof.Zaikos), where one can see the north-east Salonica extra-muros. The notes are mine and depict the most important buildings of 1938 and allow the orientation in modern Salonica – one can click the image to see it in full scale.
source: Municipality of Salonica
A better picture one can have with this color photograph where one can see Salonica from a rather rare angle, (most likely the Agios Pavlos Quarry, part of which we see in the picture on the bottom part). On the left one can see the ottoman Mektebi Idadiye School/Palea Filosofiki, while to the right the field of Iraklis SC/Chimiou Sq. Centrally one see the Hortadji Efendi Mosque/Rotunda whose minaret is the only one who survived the forceful demolition of all Salonican minarets. To the right one sees the complex of the ottoman Mounted Gendarmerie School/Genimatas Hospital. Between the ravine and the Iraklis field the western part of the cemetery is visible with modern graves judging from the brick/marble plaque style adopted in the 18th century and is still used today with only minor variations. Although the photograph must have been taken between 1915 and 1917, (between the assignment of the field to Iraklis in 1917 and the Great Fire of 1917), the area must have looked very similar to this in the following decades; also note the battleships in the Thermaikos Gulf.
As far as the inventor of the phrase we continue with slang.gr:
As far as the origin of the phrase, it is found in an interesting cross section of the football and nationality geography of Thessaloniki.
Until the end of the 50′s, the Iraklis and PAOK fields were neighbors. The PAOK field from 1930 until 1959 when Toumba Stadium was inaugurated, it was found in Sindrivani, next to the International Fair where the Faculty of Theology lies today. The field of Iraklis was 500mt to the north where Chimiou Sq is today. In between those two fields was the cemetery of the Israelite Community known to the Salonicans as Evreika Mnimata/Jewish Graves SW from the PAOK field and SE from the Iraklis one. So, when a player sent the ball outside the field, either one or the other, the fans would literally say that he sent the ball to the graves. My grandfather who was a PAOK fan swore that the Iraklis fans coined the phrase because their players were so terrible that their main gameplan was to send the ball to the graves.
The Palia Filosofiki is visible among hundred of broken gravestones - on the left the Iraklis field (?)/ source: Yad Vashem
I can not add more, other than testimonies that the walls of the fields were filled with broken glass as to deny the freeloaders from evading the ticket, so those tried either to climb upon graves tall enough because of some monument or to the buildings of the University who were being built. More on these two fields one can read in greek in many texts by Anastasiadis/Hekimoglu like “The lost charm of the fields” by Y.Anastasiadis here. The history of the area according the Aristotle University’s perspective in greek here.
Gradually this area became an ill-reputed area full of stacked tombstones ready to be used in constructions, with open graves in order to find the jewish gold or the golden fillings of jewish sculls and with prostitutes which served their clientele next to barefoot wandering children from the refugee/settler borough of Agia Fotini as salonican writer Antonis Sourounis describes here. But this story is part of another post.
I will end with a photograph, (again through prof.Zaikos album), which is historic for many reasons. It shows an athletic parade in 1945 celebrating the Liberation, in the field of Iraklis. As expected the oldest club of the city, Maccabi SC is also parading with the greek boxing champion Dino Ouziel as his flag bearer. The photograph not only shows the appearance of the stadium from within before giving way to the Chimiou Square but also the freeloaders mentioned before on top of the Physics/Math Faculty building which had started to be built before the war.
Και θα πεις στον γιό σου εκείνη την ημέρα, λέγοντας: Είναι εξαιτίας αυτού που ο Κύριος έκανε για μένα όταν βγήκα έξω από την Αίγυπτο.
Αύριο, (Δευτέρα 18 Απριλίου), το βράδυ σε κάθε εβραϊκό σπίτι στην Ελλάδα θα μαζευτεί η οικογένεια, φίλοι και συγγενείς για να γιορτάσουν το Πέσσαχ, την εβραϊκή γιορτή κατά την οποία θυμόμαστε την έξοδο από την Αίγυπτο. Το τελετουργικό δείπνο που θα ακολουθήσει ονομάζεται Σέντερ του Πέσσαχ και κατά την διάρκεια του διαβάζουμε την ιστορία της Εξόδου από το βιβλίο που ονομάζεται Αγκαδά του Πέσσαχ.
Αντιγράφοντας από την ιστοσελίδα διδασκαλίας του Γιαντ Βασέμ στα ελληνικά:
“Πέσσαχ (εβραϊκό Πάσχα) Είναι μια από τις τρεις προσκυνηματικές εορτές που αναφέρονται στην Τορά. Το όνομα της γιορτής προέρχεται από μια εβραϊκή λέξη που σημαίνει «προσπερνώ» και παραπέμπει στη χειρότερη από τις δέκα πληγές του Φαραώ, τη θανάτωση όλων των πρωτότοκων αρσενικών παιδιών. Ο θεός «προσπέρασε» τα σπίτια των γιών του Ισραήλ, σώζοντάς τους από την πληγή που χτύπησε τα σπίτια των αιγυπτίων. Το Πέσσαχ εορτάζεται τον εβραϊκό μήνα Νισσάν (που συμπίπτει με τα τέλη Μαρτίου, αρχές Απριλίου) σε ανάμνηση της απελευθέρωσης του εβραϊκού έθνους από τη σκαβιά στην Αίγυπτο. Την παραμονή του Πέσσαχ, στο σπίτι γίνεται μια ειδική τελετή, που ονομάζεται Σέντερ και σημαίνει «σειρά» στα εβραϊκά. Κατά τη διάρκεια του Σέδερ διαβάζεται η Αγκαδά, ένα κείμενο που αφηγείται την ιστορία της εξόδου από την Αίγυπτο και συνοδεύεται από τραγούδια και τελετουργικές πράξεις που σκοπό έχουν να θυμίσουν τα γεγονότα της Εξόδου. Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία του Σέδερ είναι το εορταστικό τραπέζι, με φαγητά που έχουν συμβολικό νόημα. Το Πέσσαχ διαρκεί επτά ημέρες, κατά τις οποίες απαγορεύεται η κατανάλωση ψωμιού. Αντί για ψωμί, τις μέρες του Πέσσαχ τρώνε Ματσά, δηλαδή άζυμο άρτο, από ζυμάρι που δε φούσκωσε. Αυτό γίνεται σε ανάμνηση της βιασύνης με την οποία οι εβραίοι έφυγαν από την Αίγυπτο, που ήταν τόση, ώστε δεν είχαν χρόνο να αφήσουν το ψωμί να φουσκώσει. Το Πέσσαχ είναι επίσης η γιορτή της άνοιξης. Αυτή την εποχή το κριθάρι είναι έτοιμο για θερισμό στη Γη του Ισραήλ. Κατά την εποχή του Ναού (ο Ναός βρισκόταν στην Ιερουσαλήμ και ήταν το θρησκευτικό και τελετουργικό κέντρο του έθνους του Ισραήλ από τον δέκατο αιώνα π.Χ. ως τον πρώτο αιώνα μ.Χ.), οι Ισραηλίτες έφερναν στο ναό κριθάρι από την πρώτη σοδειά.”
Το 1954 ενώ η πλειοψηφία των επιζώντων από τα στρατόπεδα ακόμα ζούσε σε παραπήγματα και η εβραϊκή Θεσσαλονίκη καταστρέφονταν με γοργούς ρυθμούς, ζητήθηκε η συνδρομή επιφανών Σαλονικιών ώστε να εκδοθεί μια Αγκαδά ως μέρος της προσπάθειας επιστροφής σε μια φυσιολογική εβραϊκή ζωή. Αποτέλεσμα είναι η σαλονικιώτικη Αγκαδά του 1955 που τυπώθηκε κάτω από δύσκολες συνθήκες στο τυπογραφείο “Γκατένιο” του Λεών Χάγουελ στην Θεσσαλονίκη. Η παράδοση των σαλονικιώτικων Αγκαντότ είναι από τις πλεον μακρές στον εβραϊκό χώρο και ξεκινάει από την πρώτη Αγκαδά στα λαντίνο το 1567 που τυπώθηκε στα εβραϊκά τυπογραφεία της πόλης και συνεχίζει με διάσημες εκδόσεις που φτάνουν μέχρι την “αριστερή” Αγκαδά του 1935.
Η γλώσσα της έκδοσης του 1955 ακολουθεί τις εξελίξεις και τυπώνεται με το εβραϊκό κείμενο, την μετάφραση στα ισπανοεβραϊκά και την μετάφραση στα ελληνικά – ακριβώς για αυτό η Αγκαδά μπορεί να διαβαστεί ξεφυλίζοντας από τα δεξιά προς τα αριστερά σύμφωνα με την ελληνική γραφή, όσο και από τα αριστερά προς τα δεξιά ακολουθώντας την εβραϊκή γραφή – οι κηλίδες κρασιού είναι από ατυχήματα κατά την διάρκεια του Σέντερ στο σπίτι μου. :-)
Σκοπός μου είναι να ανέβουν και οι εκδόσεις της ΙΚΘ του 1970, του Ασσέρ Μωυσή, η πρόσφατη εξαιρετική της ΙΚΑ και διάφορες από την ελληνική ομογένεια στο εξωτερικό.
Σας αφήνω με μια πραγματικά υπέροχη εκδοχή του γνωστού τραγουδιού Un Cavretico, (γνωστό και ως Had Gadia), το οποίο είδαμε και εδώ. Στην συγκεκριμένη ακολουθεί τους μη-ελληνικούς σεφαραδίτικους στίχους μιας και στην Ελλάδα λέμε por dos az bari αντί για το por dos levanim, (ευχαριστώ τον Ιακώβ Σ. που μου το προώθησε).
Χαγκ Πέσσαχ σαμέαχ βε κασσέρ / Χαρούμενη γιορτή και καλό Πέσσαχ σε όλους, αυτούς κοντά αλλά κυρίως σε εσένα μακρυά
ח וְהִגַּדְתָּ לְבִנְךָ, בַּיּוֹם הַהוּא לֵאמֹר: בַּעֲבוּר זֶה, עָשָׂה יְהוָה לִי, בְּצֵאתִי, מִמִּצְרָיִם. 8 And thou shalt tell thy son in that day, saying: It is because of that which the LORD did for me when I came forth out of Egypt.
Tomorrow, (Monday the 18th), night in every Jewish home in Greece families, friends and relatives will gather to celebrate Pessah, the jewish holiday in which we remember the Exodus from Egypt. The ritual dinner that follows is called Sedder of Pessah and during which we read the story of the Exodus from the book called Haggadah of Pessah.
Copying from the Jewish Virtual Library:
“Pessah, (jewish Passover) based on the Hebrew root meaning “pass over”. The holiday is also referred to as Chag he-Aviv (the Spring Festival), Chag ha-Matzoth (the Festival of Matzahs), and Zeman Herutenu (the Time of Our Freedom).
Probably the most significant observance related to Passover involves the removal of chametz from our homes. This commemorates the fact that the Jews leaving Egypt were in a hurry, and did not have time to let their bread rise. It is also a symbolic way of removing the “puffiness” (arrogance, pride) from our souls.
The grain product we eat during Passover is called matzah. Matzah is unleavened bread, made simply from flour and water and cooked very quickly. This is the bread that the Jews made for their flight from Egypt.
On the first night of Passover (first two nights for traditional Jews outside Israel), we have a special family meal filled with ritual to remind us of the significance of the holiday. This meal is called a seder, from a Hebrew root word meaning “order.” It is the same root from which we derive the word “siddur” (prayer book). There is a specific set of information that must be covered in a specific order. This is the seder.
In 1954 while the majority of the survivors still lived in sacks and the jewish Salonica was being destroyed at a fast pace, it was asked that prominent Saloniklis contribute towards the printing of a Haggadah as part of an effort to return to a normal Jewish life. The result was the 1955 salonican Haggadah printed under tremendous hardships in the “Gattegno” printery by Leon Hagouel. The tradition behind the salonican Haggadot goes back to 1567 with the first ladino Haggadah printed in the salonican presses and reaching to the “leftist” 1935 Haggadah.
The 1955 edition follows the evolution of the language having besides the Hebrew text, the DjudeoEspanyol version and the Greek version; that’s why the Haggadah can be read both from right to left following the greek text and from left to right following the hebrew text – the wine stains are from accidents during the Sedder in my home. :-)
My purpose is to digitize also the 1970 edition by the Salonica Community, the Asher Moisis edition, the recent excellent work by the Athens Community and others from the greek diaspora abroad.
I leave you with a great version of the famous song Un Cavretico, (known also as Had Gadia), which we saw here. In this particular piece it follows the non-greek sephardic lyrics since in Greece we use to say por dos az bari instead of por dos levanim, (I thank Iacov S. for forwarding it to me).
Hag Pessah sameah ve kasher / A merry holiday to all and a good Pessah, to those near but mainly to you far away
Το ρακί είναι ανάμεσα στα 4 φαγητά που χαρακτηρίζουν τους σεφαραδίτες της Ελλάδας, τα άλλα τρία είναι τα αυγά χαμινάδος, τα διάφορα μπουρέκια και οι pepitas (σπόρια από ηλιοτρόπια ή πεπόνια).
Ειδικότερα οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης ήταν γνωστοί όχι μόνο για την αυξημένη κατανάλωση ρακιού αλλά και για το εξαιρετικής ποιότητας ρακί που παρήγαγαν. Το μέγεθος της σαλονικιώτικης παραγωγής ήταν τέτοιο που η Encyclopedia Brittanica στην έκδοση του 1911 φρόντιζε να το επισημάνει στο κομμάτι του σχετικού άρθρου για τα κύρια προϊόντα της πόλης λέγοντας “The spirit called mastic or raki is largely produced”. Αυτό η πραγματικότητα οδήγησε στην εδραίωση της λαϊκής πεποίθησης στην Θεσσαλονίκη οτι το ρακί και το ούζο ήταν εβραϊκής προέλευσης.
(αριστερά βλέπετε την πρώτη φωτογραφία της ελληνικής Θεσσαλονίκης το 1912 με την είσοδο του ελλ.στρατού – στα αριστερά η Ζυθοποιία “Όλυμπος” των Αλλατίνι/Μιζραχή/Φερνάντεζ που επιζεί ως σήμερα ως Συγκρότημα Φιξ στην δυτική είσοδο της πόλης)
Το ρακί Χαχάμ Ναχμίας
Η εβραϊκή οικογένεια η Ναχμίας καταγόταν από την Μαγιόρκα. Όταν ήρθε στην Θεσσαλονίκη μαζί με τους άλλους Σεφαρδίμ έφερε μαζί της και τα καζάνια με τα οποία κατασκεύαζε στην Ισπανία το ορεκτικό ποτό, που οι τούρκοι ονόμαζαν ρακί. Οι τούρκοι δεν έπιναν κρασί, γιατί το απαγορεύει το Κοράνιο. Αλλά το ιερό βιβλίο δεν έλεγε τίποτα για το ρακί, κι έτσι οι τούρκοι ήταν μεγάλοι ρακιτζήδες.
Αυτή η φήμη ήταν το αποτέλεσμα της πιο διάσημης “ετικέτας”, αυτής του Χαχάμ Ναχμία, που παρήγαγε το πιο εκλεκτό ρακί της πόλης. Η ποτοποία Χαχάμ Ναχμίας βρίσκονταν επί της οδού Κομνηνών, μεταξύ Τσιμισκή και Βασιλέως Ηρακλείου (η πρώην οδός Χαχάμ Ματαλών), ενώ ιδρυτής εμφανίζεται ο Ραβίνος Μεϊρ γιος του Ραβίνου Ιακώβ Μπεν Ναχμία (Rav Me’ir ben Rav Ya’akov ben Nachmias). Ο Μεϊρ Ναχμίας στην νεότητα του υπήρξε έμπορος και εμπνευστής της ιδιαίτερης συνταγής του ρακιού Χαχάμ Ναχμίας, ενώ αργότερα εγκατάλειψε την διαχείριση της επιχείρησης για γίνει ραβίνος και μάλιστα φτάσει στο συμβούλιο της Αρχιραβινείας Θεσσαλονίκης.
Διαφήμιση της Ρακής Χαχάμ Ναχμία στα λαντίνο, γαλλικά, τουρκικά και ελληνικά στην Θεσσαλονίκη του 1900/πηγή: Μ.Μόλχο
Η φήμη της ετικέτας Χαχάμ Ναχμίας φαίνεται και από τους ομοιοκατάληκτους στίχουςενός δημοφιλούς σατιρικού σεφαραδίτικου τραγουδιού για τον γάμο, που μεταφράζω στα ελληνικά εδώ: “Αν ο πατέρας σου δε μου δώσει 1500 liras θα σε ανταλλάξω με ρακί φτιαγμένο από τον Nahmias“.
H λέξη ρακί μάλιστα πολλές φορές παραλείπονταν αφού η λέξη Ναχμίας ήταν συνώνυμη με το καλό ρακί. Η A.M.Arbelaez διασώζει την μαρτυρία παλιών σαλονικιών που συχνά έλεγαν “Menachem dame un Nachmia”.
Αξίζει να σημειωθεί οτι η φήμη του ρακιού ήταν τέτοια που μέχρι και ένα άλλο διάσημο τέκνο της πόλης συνδέεται μαζί του: ο Μουσταφά Κεμάλ Πασάς, γνωστός και ως Κεμάλ Ατατούρκ ήταν διάσημος για τις ποσότητες από ρακί που κατανάλωνε. Διάφορες πηγές τον συνδέουν είτε με το ρακί Ναχμίας, είτε με το “ρακάδικο του Ναχμία“.
Το ρακί στην καθημερινή ζωή
Σαλονικιά φιάλη για ρακί του Σαμπάτ/πηγή:Εβρ. Μουσείο Θεσσαλ.
Είδαμε ήδη στην ανάρτηση για τη γιορτή της Σιμχά Τορά οτι οι Εβραίοι δεν δίσταζαν να καταναλώνουν σημαντικές ποσότητες από ρακί αλλά μήπως αυτή η κατάνυξη περιορίζονταν μόνο στις γιορτινές ημέρες ;
Στο Usos y Costumbres de los Sefardies de Salònica του ραβίνου Μ.Μόλχο διαβάζουμε οτι το ρακί συνόδευε κάθε σημαντικό γεγονός του κύκλου της ζωής όπως τον γάμο αλλά και τις κηδείες. Το γεγονός όμως οτι δεν περιορίζονταν στις σημαντικές στιγμές του εβραϊκού κύκλου της ζωής φαίνεται από αυτό το, μάλλον αστείο, περιστατικό:
Όμως όχι όλοι οι ραβίνοι είχαν το ίδιο ταλέντο [για το κήρυγμα του Σαμπάτ] – μερικοί ήταν στεγνοί και μονότονοι. Γενικώς οι ομιλίες τους κρατούσαν περισσότερο και ήταν περισσότερο φλύαρες. Το ρακί, που είχε καταναλωθεί σε ποσότητες από τους παρευρισκομένους λίγες ώρες νωρίτερα [κατά την διάρκεια του γεύματος του Σαμπάτ], οδηγούσε μερικούς σε έναν ειρηνικό υπνάκο. Ήταν μάλιστα μερικοί που ροχάλιζαν, συνοδεύοντας με αυτόν τον ασυνήθιστο τρόπο τα σχόλια του ομιλητή. Ο επίτροπος της συναγωγής, του οποίου το καθήκον ήταν να περιφέρεται ανάμεσα στα στασίδια με μια καράφα φρέσκο νερό, θα έτρεχε στους ενόχους, θα τους ξυπνούσε μαλακά και θα τους πρόσφερε ένα ποτήρι φρέσκο νερό ώστε να μην τους ντροπιάσει.
Προφανέστατα το ρακί Ναχμίας δεν ήταν το μόνο που καταναλώνονταν. Οι φτωχές εβραϊκές μάζες ήταν ικανοποιημένες με φτηνότερο ρακί, ενώ στις εξαθλιωμένες συνοικίες του Ρεζί Βαρδάρ και της Ραμόνας, στις οποίες έμεναν οι χαμάληδες και οι καπνεργάτες κυρίως, το ρακί συχνά συνοδεύεται από χασίς και στοιχήματα μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του ’30. Ένα γεγονός που καταδεικνύεται ως απαράδεκτο από τις εβραϊκές εφημερίδες της εποχής, οι οποίες στοιχίζονταν μαζί με τις χριστιανικές στην επιβολή ενός αστικού καθωσπρεπισμού.
Ενδεικτικά μπορούμε να θυμηθούμε τις διαφορετικές συντεχνίες των χαμάληδων που συναντήσαμε στην ανάρτηση “Ενα γραμματόσημο για την Θεσσαλονίκη”. Οι χαμάληδες αυτών των συντεχνιών προσεύχονταν μαζί, μάζευαν χρήματα για τους άρρωστους και μεταξύ των άλλων μοίραζαν από ένα μπουκάλι ρακί για την εβδομαδιαία κατανάλωση.
Ένα ποτό για τον κάθε σαλονικιό
Μαυροδάφνη κασέρ από τον Ιντο Μπουρλά στην οδό Β.Ουγκώ/πηγή: Εβρ.Μουσείο Θεσσαλ.
Βέβαια δεν πρέπει να νομίσουμε οτι το ρακί ήταν αποκλειστικά το ρόφημα των φτωχών μαζών. Αντίθετα το ρακί ήταν το ποτό κάθε σαλονικιού ανεξαρτήτου τάξεως – το κρασί περιορίζονταν μόνο στις μεγάλες γιορτές. Μόνο μετά το 1920 το κρασί ξεκίνησε να εισέρχεται στο τραπέζι του μεγαλοαστού σαλονικιού και μάλιστα μόνο για να συνοδεύσει το γεύμα, που τελείωνε πάντα με το ρακί.
H παρουσία του στην καθημερινή ζωή αποτυπώνεται και στο κωμικό θεατρικό έργο Los males de la Κolada/Τα κακά της μπουγάδας που παίχτηκε στην Θεσσαλονίκη το 1900. Με αφορμή την μπουγάδα που γίνεται σπίτι ή στέλνεται έξω, απεικονίζεται η καθημερινότητα της εποχής σχολιάζοντας με σατιρικό τρόπο τις διαπροσωπικές και κοινωνικές σχέσεις. Στο έργο κάποια στιγμή έρχεται ο γιατρός για μια κατ’οίκον επίσκεψη και η μητέρα βλέποντας οτι ήρθε η ώρα του φαγητού καλεί την κόρη Λουτσία να καλέσει την υπηρέτρια Σαρίκα να φέρει ένα ποτήρι ρακί στον γιατρό. Ο γιατρός εξηγεί οτι κανονικά προειδοποιεί τους ασθενείς του ενάντια στην κατανάλωση του ρακιού αλλά από ευγένεια πίνει μερικές φορές, οπότε κάνοντας μια πρόποση κατεβάζει όλο το ποτήρι προκαλώντας την οικοδέσποινα να πει, προς τέρψη του κοινού, Ya vas a traer el mundo en un mostacho de raton/θες να κουβαλήσεις τον κόσμο σ΄ένα μουστάκι ποντικού, δηλαδή οτι υπερβάλλεις την βαρύτητα της κατάστασης.
Μια αλλη εβραϊκή ετικέτα:”Ούζο Σαουλίκο” της Ποτοποιίας Σαούλ Γιοσεφάτ στην οδό Εγνατίας 59/πηγή: Εβρ.Μουσείο Θεσσαλ.
Το ρακί έξω από το σπίτι καταναλώνεται στα meyhane, το όνομα με το οποίο ήταν γνωστά τα ρακάδικα στην Θεσσαλονίκη. Τα ρακάδικα αυτά ήταν συνδεδεμένα με την ιστορία της πόλης και μάλιστα η μεγάλη πυρκαγιά του 1890 ξεκίνησε από ένα εβραϊκό ρακάδικο μεταξύ της χριστιανικής συνοικίας Kizlar Manastir (Aγ.Θεοδώρας) και της εβραϊκής Αγκουντά.
Μερικές φορές ένας από τους πελάτες του θα του προσέφερε σαν πρωινό ένα ταράλο [ένα είδος μπισκότου που είχε έρθει με τους ιταλούς εβραίους από την Απουλία έναν αιώνα πριν την άφιξη των σεφαραδιτών] που θα το μούσκευε σε λίγο νερό ή ρακί. Αυτή η σύντομη παύση και το αναζωογονητικό ελαφρύ σνακ, αν και φτωχό, επέτρεπε στον γηραιό δάσκαλο να συνεχίσει το ταξίδι του με μεγαλύτερη ζωντάνια.
Το ρακί στους Σαλονικιούς Εβραίους της Διασποράς
Ζαχαροπλαστεῖον Ἡ Θεσσαλονίκη" στο Τελ Αβίβ/πηγή: alloukiallou.blogspot.com
Οι εβραίοι της Θεσσαλονίκης διατήρησαν την παράδοση της ρακο-κατανάλωσης όπου και αν βρέθηκαν, όπως πχ στο Τελ Αβίβ ή την Νέα Υορκη. Ο Μοσέ Καλντερόν, ισραηλινός με ελληνικές ρίζες , (Φωνή της Ελλάδας/ Παπαδοπούλου), διηγείται την παιδική του ηλικία στην ελληνική συνοικία Φλωρεντίν στο Τελ Αβίβ : “Θυμάμαι, ιδιαίτερα την Παρασκευή, όταν όλοι πήγαιναν στα μπουρεκάδικα (μπουρέκας) και έψηναν στα αρτοπωλεία. Σ’ εκείνες τις εποχές υπήρχαν μικρές ταβέρνες και καφενεία, σαν την Ελλάδα, που δούλευαν ιδιαίτερα τη νύχτα. Κάθονταν οι άνθρωποι κι έπιναν ρακί και ούζο. Ήταν παράδοση, ολόκληρη ιεροτελεστία”.
Στην Νέα Υόρκη o Λουής Μενασέ διηγείται την ζωή του μέσα στον ασκεναζίτικο γαλαξία λέγοντας περήφανα: “Οι γονείς τους έπιναν σνάπς, (οτι και αν είναι αυτό) – οι δικοί μου ρακί, φτιαγμένο σε σπίτια και που χυνόνταν από ανώνυμες νταμιτζάνες που παρέδιδαν περιοδικά στον πατέρα μου οι φίλοι του αποστάκτες”.
Ενδεικτικό είναι το γεγονός οτι ένα από τα πλέον δημοφιλή τραγούδια σε λαντίνο είναι το La vida do por el raki/Δίνω τη ζωή μου για το ρακί, (ο noga έχει μια πιο εκλεπτυσμένη παραλλαγή εδώ).
Το Ρακί στην αντισημιτική παράδοση
Το ρακί και οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης διατήρησαν την στενή σχέση τους μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Αξίζει να σημειώσουμε έναν καπό στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς, (το Άουσβιτς αποτελούνταν από 3 στρατόπεδα), που ήξερε ισπανικά θέλησε με αυτό τον τρόπο να “υποδεχτεί” μερικούς εβραίους της Θεσσαλονίκης που είχαν έρθει από ένα άλλο υποστρατόπεδο: “Ιjos de putanas ! Donde esta la halva y el raki de Saloniki ?” [Πουτάνας γιοί ! Πού είναι ο χαλβάς και το ρακί Θεσσαλονίκης ;]
Βέβαια αν καπό γνώριζε για το διάσημο ρακί Θεσσαλονίκης το 1943, μια άλλη διάσημη φιγούρα φροντίζει να μας πληροφορήσει για τις στενές σχέσεις των εβραίων της Δυτικής και Βόρειας Ελλάδας με το ρακί ήδη από τον 18ο αιώνα. Ο άγιος της Ορθοδοξης Εκκλησίας, ο Αγιος Κοσμάς ο Αιτωλόςαναφέρει στην Δ’Διδαχή:
Σε αυτή την ανάρτηση θέλησα να παρουσιάσω λίγες μόνο αναφορές ενδεικτικές της συμπάθειας των ελληνοεβραίων στο ρακί. Προφανώς το ρακί/ούζο δεν είναι εβραϊκό αλλά μια κοινή αγάπη μεταξύ των μεσογειακών λαών. Είναι από τις αναρτήσεις που χάρηκα περισσότερο μιας και ουσιαστικά έκανα ένα ταξίδι που συμπεριέλαβε ιστορία, φαγητό, γιορτές, θέατρο, μουσική, αγώνες, δουλειά και νόστο για την πρώτη σύγχρονη εβραϊκή πόλη πριν την ίδρυση του Ισραήλ.
Έμπνευση για αυτή υπήρξε μια ανάρτηση του φίλτατου και εξαιρετικού ιστολόγου argos που είναι ενδεικτική των κενών που πρέπει να γεμίσουμε αν και όχι αναγκαστικά αυτά που αναφέρει ο ίδιος. Επίσης μπορεί να με δουλεύει οτι βρίσκω τα πάντα εβραϊκά – αυτή τη φορά δεν φταίω εγώ, την πατρότητα από το ρακί δεν την διεκδικούν οι εβραίοι, αλλά τους αποδίδεται από τους χριστιανούς !
τριβια: καθώς έψαχνα πληροφορίες έπεσα κατά τύχη στα Παξιμαδάκια Ούζου του Σητειακού Μύλου που είναι κασέρ (!). Επίσης η Χαμπάντ μας πληροφορεί οτι το Ούζο Κρίνος και το Ούζο Μίνι είναι εγγυημένα κασέρ. Με άλλα λόγια το ρακί όχι απλά επιτρέπεται, αλλά είναι μιτσβά !
πολλά ευχαριστώ στον μαγιόρ ρισόν για τα πάντα. επίσης στην Ρ.Μόλχο για τις ισπανικές εκφράσεις, Dr.Moshe για ετυμολογία, ΛΣ για τις φωτογραφίες, Tζ.Μπενμαγιόρ για τα σχόλια.
Raki is one of the 4 foods most characteristic of the Greek Jews; the others being the famous haminados eggs, the various borrekas and the pepitas, (sunflower or watermelon toasted seeds).
Especially the Jews of Salonica were famous not only for their increased consumption of raki but also for the high-quality raki the Jewish factories produced. The size of the salonican production was such that Encyclopedia Brittanica’s edition of 1911 places raki among the major products of the city saying “The spirit called mastic or raki is largely produced”. A reality which led to the establishment of the idea among Jews, Muslims and Christians that raki and ouzo were of jewish origin.
(on the left you can see the first photograph of a greek Salonica in 1912, with the greek army entering the city; on the left you can see the Brewry “Olympos” of Allatini/Mizrachi/Fernandez ownership that survives to this day as the Fix Complex).
Haham Nahmia’s Raki
The Jewish family Nahmias originated from Mayorca. When it arrived to Thessaloniki with the other sephardim it brought the cauldrons with which it made in Spain this apperitif drink that the turks called raki. The Turks did not drink wine because it was forbidden by the Quran. But the holy book said nothing about raki and thus the Turks were great rakitzides [raki consumers].
This rumor was probably the by-product of the fame that surrounded the most famous brand, the Haham Nahmias which produced the best raki in the city. The distillery Haham Nahmias was on Komninon str, between Tsimiski and Vas.Irakliou (former Haham Matalon str), while its founder appears to be Rav Me’ir ben Rav Ya’akov ben Nachmias. Meir Nahmia during his youth was a merchant and inventor of the Haham Nahmias’ recipe, while later he appears to have abandoned the management to become a full-time rabbi and in fact he later appears in the council of the Arch-Rabbinate of Salonica.
multilingual advertisement of the Haham Nahmia raki in ladino, french, turkish and greek in the Salonica of 1900/source: M.Molho
The fame of the Haham Nahmia brand can be seen in the rhyming verses of a popular satirical song about the wedding dowrywhich I translate: “If your father won’t give me 1500 liras, I will trade you for raki made by Nahmias“.
Often the word raki was skipped since Nahmias was synonym to good quality raki. A.M.Arbelaez brings forward the testimony of old salonicans who said: “Menachem dame un Nachmia ! “.
It is worth noting that the fame of the brand was such that even another famous offspring of the city is linked with it: Mustapha Kemal Pasha, better known as Kemal Ataturk, was famous for the vast quantities of raki he consumed. Various sources link him either to the Nahmia Raki or the“Raki tavern of Nahmia”.
Raki in everyday life
Salonican bottle for the raki of the Shabbat/source: Jewish Museum of Salonica
We already saw in the Simha Torah post that Jews did not hesitate to consume significant quantities of raki but could one claim that this was limited only to the holidays ?
In the book Usos y Costumbres de los Sefardies de Salònica of Rabbi M.Molho one reads that raki accompanied every important event like weddings or funerals. But it wasn’t limited to these important moments of the circle of life like we can read this, rather funny, excerpt:
Not all rabbis had the same talent [for the Shabbat prayers] – some were dry and monotonous. Generally speaking their speeches durated more and were more blabby. The raki that was consumed in great quantities a few hours before [during the Shabbat meal] led to a peaceful nap. There were some that even snored. The gabai/caretaker of the synagogue whose duties included walking among the pulpits with a jar of fresh water, would run to the culprits, gently awaken them and offer them a glass of fresh water as not to embarrass them.
Of course the Nahmias’ Raki was not the only one to be consumed. The poorer Jewish masses were satisfied with the cheaper raki, while in the miserable quarters of Rezi Vardar and Ramona in which tobacco workers and hamals [port workers] lived, it was accompanied by hashish consumption and gabbling until even the late 30′s. A fact that was a prominent discussion item in the Jewish newspapers which sided with the younger Christian ones in the enforcement of an bourgeois respectability.
Indicatively one can remember the various port-workers fraternities which we saw in the post “A stamp for Salonica”. In the fraternities of these hamals they prayed together, collected money for the sick and distributed a bottle of raki for their weekly consumption.
A drink for all Salonicans
Greek kosher wine of the Mavrodafni variety by Ido Bourla in V.Hugo str
Of course one should not presume that raki was a drink limited to the masses of the poor. On the contrary, raki was the drink for every Salonican, independent of his social class, with wine being limited only to the important holidays. Only after 1920 the wine began appearing on the tables the upper bourgeois and in fact only to accompany the meal which would be concluded always with some raki.
Its presence in daily life can be seen in the theatrical comedy play Los males de la Κolada/The evils of Laundry which was performed in Salonica in 1900. Drawing inspiration from the antics of the laundry which is done at home or sent outside, it depicts everyday life in the city. In the play at some point a doctor is called for a house visit and the mother, seeing that it’s dinner time, sends for her daughter Lucia to tell the servant girl Sarika to fetch a glass of raki for the doctor. The doctor explains that normally he warns against the consumption of raki but drinks, as not to offend. Thus he makes a toast and downs the entire glass with one sip forcing the lady of the house to exclaim to the delight of the audience Ya vas a traer el mundo en un mostacho de raton, ie you are exaggerating the gravity of the situation.
Another Jewish brand:"Ouzo Sauliko" by Saul Yosefat in Egnatias str/source: Jewish Museium Salonica
Raki outside the house is consumed in the meyhane, the name by which the raki-taverns of Salonica were known. These raki-taverns were linked to the history of the city and in fact the great fire of 1890 began in a Jewish meyhane which was found between the christian quarter of Kizlar Manastir and the jewish quarter of Aguda.
“Sometimes, one of his customers would offer him by way of breakfast, a taral, a kind of biscuit, that he would moisten in water or raki. This short halt and restorative light snack, although frugal, permitted the elderly teacher to continue his journey with more vigor. One could see the poor man crossing through the streets of the neighborhood at a light pace, with the flaps of his antari [vest] blowing in the wind, exposing by the speed of his pace part of his white trousers. Behind him, the extreme edge of his giube or caftan danced and snapped at his heels, raising clouds of dust.”
Raki in the Salonican Diaspora Jews
Pastry Shop "Saloniki" in Tel Aviv/source: alloukiallou-blogspot-com
Jews of Salonica maintained intact the tradition of raki consumption wherever they found themselves, like Tel Aviv or New York. Moshe Calderon, an israeli with greek roots, recalls of his childhood in the greek Florentin Quarter of Tel Aviv: “I remember, especially on Fridays, when everybody went to the burekas bakeries. In those times there were small taverns and coffee shops , like Greece, which worked especially during the night. People would sit and drink ouzo and raki. It was a tradition, a proper ritual“.
In New York Louis Menashe tells of his life in the Ashkenazim galaxy recalling proudly: “Their parents drank schnapps, (whatever that was); mine drank raki, the bathtub kind, poured from unmarked gallons delivered to my father by one of his buddy distillers”.
Indicative is the fact that one of the most popular ladino songs worldwide is La Vida Do por el raki/I give my life for raki, (noga has a different, more elegant version here).
Raki in the antisemitic tradition
Raki and the Salonican Jews maintained their close relationship in the good times and in the less than good ones. One kapo in the extermination camp of Auschwitz who knew Spanish wished to “welcome” some Salonicans who had just arrived from another subcamp this way: “Ιjos de putanas ! Donde esta la halva y el raki de Saloniki ?” [Sons of bitches, where is your halva and Salonican raki ?]
But if the kapo already knew of the famous Salonican Raki in 1943, another famous figure assures us of the close relations of the Jews of western and northern Greece with the raki already in the 18th century. An actual saint of the Orthodox Church, Saint Cosmas of Aetoliaspeaks about the Jews:
And if the Jew gives you wine or raki, it is impossible for him not to have defiled it first; for if he hasn’t peed in it, he will spit in it. When some Jew dies they put him inside a big trough and they wash him with raki until they take all the dirt out; this raki they fix with aromatic herbs and they sell it to Christians cheaper to defile them. They sell fishes in the city the Jews? They open the mouth of the fish and they pee in it and afterwards they sell it to the christians.
An Epilogue
With this post I wished simply to portray, in brief, the important part raki and conviviality played and play in the Greek Jewish life. Of course raki/ouzo is not Jewish but simply a common legacy of all medditeranean people. Still this post was one that I enjoyed tremendously since it allowed me to make a journey through history, culinary traditions, holidays, theater, music, fights, work and nostalgia for the first modern Jewish city before the founding of Israel.
An inspiration for this post was this post by a fellow blogger which I esteem, argos, which is indicative of the voids we must fill albeit not necessarily those that he mentions. He may taunt me about finding a Jewish angle in everything but this time I forfeit all responsibility; it is the Greek Christians who assign the origin of raki to the Jews, not me !
trivia: as I was searching for info I ran across the Ouzo Bisquits of the Sitian Mill which are kosher (!). Also Chabad of Athens informs us that Ouzo Krinos and Ouzo Mini are kosher. In other words raki is not only allowed, it’s a mitzvah – remember it this weekend !
Also a big thanks should go to Mayor Rishon for everything. Also to L.S. for the ads,Rena Molho for the proverbs, J.Benmayor for the comments and Dr.Moshe for the etymology.
Συνεχίζουμε την παρουσίαση των εβραίων υποψηφίων για τις δημοτικές εκλογές του 2010 με τους υποψηφίους Χασδάϊ Καπόν και Τίλντα Καράσσο-Καββασιάδη στον συνδυασμό του υποψηφίου δημάρχου Θεσσαλονίκης Γιάννη Μπουτάρη. Ενα συνδυασμό με έναν υποψήφιο δήμαρχο που δεν είναι συνδεδεμένος με μεσαιωνικά κατεστημένα στην Θεσσαλονίκη που έχουν βάλει το μίσος τους για τους Εβραίους της πόλης, την παλαιότερη θρησκευτική ομάδα της πόλης που ήταν εκεί για να υποδεχτεί τους χριστιανούς προσήλυτους όταν έφτασαν στην πόλη το 50 ΚΕ, να κυριαρχήσει έναντι του συμφέροντος του συνόλου των Θεσσαλονικέων. Επιπλέον οφείλω να παρατηρήσω με ιδιαίτερη ικανοποίηση οτι και οι δυο υποψήφιοι δεν αποτελούν τυχαίες υποψηφιότητες αλλά άτομα με ιδιαίτερη συμμετοχή στην τοπική κοινωνία και που παρουσιάζουν τα εχέγγυα όχι απλά για μια διαφορετική παρουσία, αλλά για την πλέον ικανή εκπροσώπηση των συμφερόντων της πόλης και την ανάπτυξη της με γνώμονα αποκλειστικά το συμφέρον των κατοίκων της και όχι την εξυπηρέτηση ιδεολογιών.
Και στους δύο εύχομαι καλή επιτυχία, ελπίζοντας να μπορέσουν να ξαναφέρουν στο Δημοτικό Συμβούλιο μια ικανή και δυνατή εβραϊκή φωνή σε μια πόλη που την έχει απελπισμένα ανάγκη.
OΧασδάϊ Καπόν ανήκει σε μια από τις παλαιότερες οικογένειες της πόλης, το επίθετο Καπόν εμφανίζεται στην Θεσσαλονίκη το 1550, ενώ η εντυπωσιακή του καριέρα μέχρι σήμερα θυμίζει τις εποχές που η Θεσσαλονίκη ήταν πραγματικά η σημαντικότερη πόλη των Βαλκανίων αφήνοντας πίσω το Βελιγράδι, την Σόφια ή την Αθήνα. Με μια οικογενειακή ιστορία συνυφασμένη με την βιομηχανική ανάπτυξη της πόλης και σπουδές στο London School of Economics στο Ηνωμένο Βασίλειο και Georgetown University στις ΗΠΑ, σημείωσε μια αξιοσημείωτη καριέρα στον χρηματοπιστωτικό τομέα που κορυφώθηκε με την ίδρυση της Ωμέγα Τράπεζας και Ωμέγα Χρηματιστηριακής. Σήμερα συνεχίζει με την Proton Bank, που απορρόφησε την Ωμέγα Τράπεζα, όπως και με ένα από τα γνωστότερα bistrot της πόλης, το Cafè Balkan.
Στο παρελθόν υπήρξε εκλεγμένο μέλος του Συμβουλίου της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης αλλά και μέλος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου, με συμμετοχές σε διάφορες επιτροπές αλλά και στα φιλανθρωπικά ιδρύματα του Γηροκομείου Σαούλ Μοδιάνο και Νισσήμ. Η συμμετοχή του όμως δεν περιορίζεται στην κοινοτική ζωή αλλά εμπλουτίζεται από την συμμετοχή του στην ΧΑΝΘ, όπως και στα δρώμενα του Αμερικανικού Κολεγίου Ανατόλια. Ένας άνθρωπος ιδιαίτερα ικανός που έχει μπορεί να φέρει μια διαφορετική πνοή στην διαχείριση του Δήμου Θεσσαλονίκης. Ευγενικά δέχτηκε να απαντήσει σε ορισμένες ερωτήσεις και τον ευχαριστώ.
1. Ποια είναι η ενασχόληση σου με την εβραϊκή ζωή;
Έχω υπάρξει μέλος της επιτροπής ίδρυσης του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης και επί σειρά ετών της Επιτροπής Ακίνητων και άλλων επιτρόπων. Είμαι μέλος του Δ.Σ. των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων Γηροκομείο Σαούλ Μοδιάνο και Νισσήμ. Μέλος της Γ.Σ. της Ι.Κ.Θ. από το 2000-2009, μέλος του Δ.Σ. της Ι.Κ.Θ. 2000-2004 και μέλος του Κ.Ι.Σ. το 2001-2009.
2. Πώς κρίνεις την συμμετοχή των εβραίων στην δημόσια ζωή σήμερα ; Αν δεν είναι ικανοποιητική που πιστεύεις οτι οφείλεται;
Ανεπαρκή. Στις φοβίες και στα τραύματα του πολέμου, στη δυσπιστία της κοινωνίας να προωθήσει Ελληνες Εβραίους σε δημόσια αξιώματα, αλλά και στην δική μας εσωστρέφεια.
3. Τι πιστεύεις οτι μπορείς να προσφέρεις ως Έλληνας Εβραίος στον Δήμο σου;
Το βασικό μου προσόν δεν είναι το θρήσκευμα μου, αν και είμαι υπερήφανος για αυτό, αλλά η όρεξη για προσφορά, οι οικονομικές μου γνώσεις, τόσο χρήσιμες σε τέτοιες εποχές, και η ικανότητα μου να ασκώ διοίκηση. Εμπνεόμενος από τον Γιάννη Μπουτάρη και αγανακτισμένος από την παρούσα κατάσταση στο Δήμο Θεσσαλονίκης θέλω και μπορώ να δώσω πολλά.
Η Τίλντα Καράσσο-Καββασιάδηανήκει και αυτή σε μια από τις παλαιότερες οικογένειες της πόλης μιας και το επώνυμο Καράσσο πρωτοεμφανίζεται το 1572. Με πτυχία οικονομικών από την Ανωτάτη Βιομηχανική και το Πανεπιστήμιο Ζυρίχης με το οποίο συνεργάσθηκε επί χρόνια ως συνεργάτης στο Ινστιτούτο Κοινωνικών και Οικονομικών Επιστημών – σήμερα δραστηριοποιείται και αυτή στον χρηματο-οικονομικό τομέα.
Είναι από τους παλαιότερους συνεργάτες της ομάδας Μπουτάρη και υπεύθυνη του Τομέα Οικονομικών του συνδυασμού, ενώ το όνομα της συνδέεται με πλήθος δραστηριοτήτων στην τοπική ζωή της πόλης όπως η συμμετοχή της στο Δ.Σ. του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, στην Επιτροπή Πολιτιστικών της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, στην Ομάδα Εθελοντισμού του Αμερικανικού Κολλεγίου Ανατόλια από το οποίο αποφοίτησε και σε διάφορες δραστηριότητες των Οικονομικού και Επαγγελματικού Επιμελητηρίων στα οποία ανήκει. Δυστυχώς, παρά τις συστηματικές προσπάθειες μου, δεν μπόρεσα να επικοινωνήσω έγκαιρα ώστε να θέσω και σε αυτή τις ίδιες ερωτήσεις.
————————————————————————-
Εnglish
We continue with the presentation of Jewish candidates for the municipal elections of 2010 with candidates Hasdai Capon and Tilda Carasso-Kawasiadi who both run with the candidate mayor for Salonica Yiannis Boutaris. A ticket which is not tied with the Dark Ages establishment of Salonica which has put its hate towards the Jews, the oldest religious community of the city which was there to greet the new Christian faith when it arrived in 50 CE, to dominate over the interest of the entire city. I would also like to add, with extreme satisfaction, that both are not random candidates but strong personalities with an intense participation in local life which presents the guarantees not only for a culturally diverse presence but for the efficient service of the interests of the city and its development in the interest of its citizens and not subservient to ideologies.
To both I wish good luck, hoping that they are able to bring back to the City Council a loud and efficient Jewish voice in a city which is in desperate need of.
Because of time constraints I am not able to translate the whole text of the interviews but only the introductory presentation texts – my apologies to my international readers who are welcome to use Google Translate for a glimpse into the candidates.
Hasdai Capon is part of one of the oldest families of the city, the surname Capon appears in Salonica in 1550, while his impressive career reminds the times when Salonica was indeed the most important city of the Balkans leaving behind Sofia, Belgrade or Athens. With a family history linked with the industrial history of the city and studies in the London School of Economics and in Georgetown University in the USA, he pursued a career in the economic sector which culminated with the founding of Omega Bank. Today he continues in the board of Proton Bank, which absorbed Omega Bank, but also with one of the city’s most famous bistrot, Cafè Balkan.
In the past he has been an elected member of the Board of the Jewish Community of Salonica, member of the Central Jewish Board of Greece and also participated in various communal committees and in the charity foundations Saul Modiano Elder’s Home and Nissim. His participation is not limited to communal life but is enriched by his participation in the activities of the salonican chapter of the YMCA and these of the American College of Anatolia. A man particularly capable which can bring a new breath to the management of the Municipality of Salonica.
Η Tilda Carasso-Kawasiadiis also part of one of the oldest families of the city since the surname Carasso appears already in 1572. With degrees in Economics in the universities of Salonica and Zurich, with which she collaborated for years as a scientific advisor for the Institute of Social and Economic Sciences – today she is also active in the economic sector.
She is one of the oldest collaborators of the Boutaris ticket and responsible for the Economics Committee. Her name is linked to a multitude of activities in local life like her participation in the board of the State Museum for Modern Art, in the Committee for Cultural Activities of the Jewish Community, in the Volunteers Group of the American College of Anatolia from which she graduated but also activities of the Economic and Bussiness chambers she is part of.
Στις 28 Οκτωβρίου του 1940 η Ιταλία εισβάλει στην Ελλάδα και αυτή η εισβολή σηματοδοτεί την είσοδο της Ελλάδας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Και αν για τους Εβραίους των Παλαιών Χωρών η πλήρης συμμετοχή στην πολεμική προσπάθεια ήταν κάτι δεδομένο, η ασφάλεια που είχε προσφέρει το καθεστώς του δικτάτορα Ι.Μεταξά στους Εβραίους των Νέων Χωρών σε αντίθεση με την αντισημιτική πολιτική του Ε.Βενιζέλου, όπως και το ευρύτερο πατριωτικό κλίμα έκαναν χιλιάδες Εβραίους να καταταγούν με ενθουσιασμό μαζί με τους Χριστιανούς συμπολίτες τους στον Ελληνικό Στρατό – ενδεικτική είναι η ανακοίνωση της Κοινότητας των Αθηνών στην φωτογραφία αριστερά. Άλλωστε η εβραϊκή συμμετοχή στο Ελληνικό Στρατό είχε ήδη ξεκινήσει το 1897 και ανώτεροι αξιωματικοί όπως ο Μαρδοχαίος Φριζής ήταν ήδη βετεράνοι το 1940 έχοντας συμμετάσχει στις μάχες του Α’ΠΠ και της Μικράς Ασίας το 1921. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε οτι προπολεμικά η μαζική συγκέντρωση Εβραίων στο 50ο Σύνταγμα Πεζικού που έδρευε στην Θεσσαλονίκη, είχε οδηγήσει στην ανεπίσημη μετονομασία του σε Συντάγμα Κοέν. Από αυτούς τους 12.898 Εβραίους στρατιώτες, έπεσαν υπέρ της πατρίδας οι 513 και ανάμεσα τους βρίσκεται και ο Λιάος Μεβοράχ από την Θεσσαλονίκη με τον οποίο θα ασχοληθούμε σήμερα.
Το μνημείο για τους πεσόντες στο Νέο Εβραικό Νεκροταφείο
η μάχη/πηγή: ΓΕΣ
Ο Λιάος (Ελιάου) Μεβοράχ, γιος του Μοσέ“έπεσε υπέρ της πατρίδας” στις 11 Μαρτίου του 1941, περίπου 1 μήνα πριν οι Γερμανοί προσέλθουν εσπευσμένα προς βοήθεια των Ιταλών που είχαν ηττηθεί και υποχωρούσαν μέσα στην Αλβανία. Σκοτώθηκε στο πεδίο της μάχης – συγκεκριμένα στην κοιλάδα της Μετζγκοράνης στο Τεπελένι, μαζί με άλλους στρατιώτες του 67ου Συντάγματος Πεζικού της ΧVΙΙ Μεραρχίας. Η απώλεια του έγινε κατά τη διάρκεια της τρίτης ημέρας της Εαρινής Επίθεσης των Ιταλών – αντίπαλοι του ήταν τμήματα Αλπινιστών της 24ης Μεραρχίας Πεζικού “Pignerolo” που επιχειρούσαν, μετά από βομβαρδισμό, να καταλάβουν τα υψώματα Μετζγκοράνη και 1437 αποτυγχάνοντας και καταλήγοντας αιχμάλωτοι την επόμενη μέρα χάρη σε καταδρομική ενέργεια των ελληνικών δυνάμεων. Υπήρξε τυχερός και η σωρός του μπόρεσε να μεταφερθεί στην Θεσσαλονίκη για να ταφεί σύμφωνα με το εβραϊκό τυπικό στο μεγαλύτερο εβραϊκό νεκροταφείο του κόσμου, αυτό της Θεσσαλονίκης.
τμήμα λίστας Εβραίων πεσόντων/πηγή: Σύλλογος Απογόνων Θυμάτων Ολοκαυτώματος
Το νεκροταφείο μετά τον πόλεμο, πίσω το γιαπί της Φυσικομαθηματικής Σχολής/ πηγή: Lohamei HaGetaot
Η αιώνια ανάπαυση του, μιας και σύμφωνα με την εβραϊκή θρησκεία απαγορεύεται αυστηρά την εκταφή των νεκρών, δεν διάρκεσε πολύ: μόλις ένα χρόνο αργότερα, τον Δεκέμβριο του 1942, ο Δήμος Θεσσαλονίκης και η Γενική Διοίκηση (η τότε ονομασία του Υπουργείου Β.Ελλάδος) καταφέρνουν να πάρουν την άδεια από την Γερμανική Στρατιωτική Διοίκηση ώστε να καταστρέψουν το νεκροταφείο – μια παλιά τους επιθυμία. Ακόμα και τότε ο Λίαος Μεβοράχ είχε την ευκαιρία να γλιτώσει μιας και οι Γερμανοί επέτρεψαν να σωθούν οι τάφοι νεώτεροι των 30 ετών – δυστυχώς η μανία των τοπικών αρχών δεν σεβάσθηκε ούτε την γερμανική διαταγή.
Για τον Λίαο (Ελιάου) Μεβοράχ δε μπορώ να βρω πολλές πληροφορίες γιατί τα αρχεία της Κοινότητας εκλάπησαν από τους Γερμανούς, κατέληξαν στην Σοβιετική Ένωση και μόλις πριν λίγα χρόνια η Κοινότητα Θεσσαλονίκης μπόρεσε να πάρει αντίγραφα τους. Από μια λίστα με 13.000 νεκρούς που δολοφονήθηκαν στο Άουσβιτς μπόρεσα να εντοπίσω μια οικογένεια Μεβοράχ που έμενε στην οδό Αετοράχης 30. Δεν μπορώ να είμαι σίγουρος οτι είναι η δική του αλλά το Μεβοράχ δεν είναι κοινό επίθετο και φαίνεται ένας Λεόν Μεβοράχ να είναι και αυτός γιος του Μοσέ – ίσως ο αδερφός του Λιάου.
Ο τάφος του Λιάου Μεβοράχ καταστράφηκε και τα οστά του είτε βρίσκονται σήμερα ακόμα μέσα στο χώρο της Πανεπιστημιούπολης, είτε έγιναν γεύμα για τα αδέσποτα ζώα όπως τα οστά στην φωτογραφία αριστερά. Το μόνο που απέμεινε από τον Λιάο Μεβοράχ υπήρξε η ταφόπλακα του της οποίας η τύχη έφερε να επιβιώσει και να μην γίνει πεζοδρόμιο ή πισίνα για τους γερμανούς αξιωματικούς και ούτε να λεηλατηθεί από την Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλονίκης για να επισκευάσει τις εκκλησίες της.
Αυτή η ταφόπλακα, μαζί με μια άλλη μιας γυναίκας, πρόσφατα στάλθηκαν στο Μουσείο Μνήμης Ολοκαυτώματος των ΗΠΑ (η ανακοίνωση του ΚΙΣ) και σε αντάλλαγμα η Ι.Κ.Θ. θα λάβει υψηλής ποιότητας αντίγραφα των αρχείων της Κοινότητας που εκλάπησαν από τους Γερμανούς, όπως και θα βελτιωθεί η προβολή της Κοινότητας της Θεσσαλονίκης σε ένα μουσείο που κατάφερε να έχει περισσότερους από 30.000.000 επισκέπτες και 90 αρχηγούς κρατών μέσα σε 18 χρόνια. Αυτό το ταξίδι, όπως και η συνεργασία με το αμερικανικό μουσείο εγκρίθηκαν από την Αρχαιολογική Υπηρεσία και υπήρξαν η αφορμή για μια μικρή τελετή στο Νέο Εβραϊκό Νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης που καλύφθηκε με θετικά σχόλια από τα τοπικά Μ.Μ.Ε.
Η ταφόπλακα δεξιά είναι του Λίαου Μεβοράχ - αριστερά η πρόξενος των ΗΠΑ C.Kay και δεξιά ο πρόεδρος της ΙΚΘ, Ν.Σαλτιέλ/ πηγή: ΚΙΣ
Η συγκεκριμένη είδηση θα την είχα προσπεράσει αν ένας πολύτιμος φίλος δεν είχε θελήσει να μου στείλει φωτογραφίες από έναν άλλο εβραϊκό τάφο που ακόμα υπάρχει σήμερα στην Θεσσαλονίκη. Αφορά τον γάλλο στρατιώτη Ζοζέφ Κοέν που έπεσε “για την δόξα της Γαλλίας” στο μέτωπο της Σαλονίκης κατά την διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και θάφτηκε στο Συμμαχικό Νεκροταφείο του Λεμπέτ στο Ζεϊτενλίκ Θεσσαλονίκης. Στην φωτογραφία αριστερά μπορείτε να δείτε το τάφο του, με το Μαγκέν Νταβίντ/Αστρο του Δαυίδ, χαραγμένο πάνω στο σταυρό με το όνομα του.
Η συγκεκριμένη φωτογραφία με εξέπληξε γιατί καταρχήν οι τάφοι των εβραίων στρατιωτών στο Ζεϊτενλίκ που στεγάζει τους πεσόντες της Αντάντ από Γαλλία, Μ.Βρετανία, Σερβία, Ρωσία και Ιταλία, είναι οι παλαιότεροι μη-συλημένοι εβραϊκοί τάφοι που υπάρχουν σήμερα στην Θεσσαλονίκη, μιας και παλαιότεροι εβραϊκοί τάφοι έχουν καταστραφεί είτε με δόλο, είτε από την φθορά του χρόνου. Αλλά ταυτόχρονα με έκανε να σκεφτώ για την τύχη των σωρών των Εβραίων στρατιωτών που έπεσαν για τις πατρίδες τους και τον σεβασμό που έδειξαν αυτές οι πατρίδες στην θυσία τους.
Όταν τα μέλη της δική μου οικογένειας φορούσαν το χακί και ανέβαιναν να υπερασπιστούν την πατρίδα τους το 1940, αμφιβάλλω αν θα πίστευαν οτι η τύχη της σωρού του Λίαου Μεβοράχ και των υπόλοιπων εβραίων στρατιωτών θα ήταν η ανταμοιβή τους για την θυσία τους. Χαρούμενη 28η Οκτωβρίου.
On the 28th of October 1940 Italy invades Greece and this action marks the entrance of Greece into the Second World War. The safety provided by the dictator Metaxa regime, in antithesis to the antisemitic policies adopted by the Venizelos goverments, coupled with the enthusiastic patriotic explosion of sentiments that swiped through Greece made thousands of Greek Jews join enthusiastically the ranks of the Greek Army – indicatively one can see the announcement by the Athens Community in the left side. Besides one must remember that jewish participation in the Greek Army had began already in 1897 and higher officers like Mardoheos Frizis were already veterans by 1940, having participated in WW1 and in the battles of the Asia Minor Campaign in 1921. A measure of the jewish presence in the army, before the war, is the massive participation of Jews in the 50th Regiment that was based in Salonica and had warranted its new unofficial name as Cohen Regiment. Among these 12.898 soldiers, 513 died defending their country and among them is Liao Mevorach from Salonica, with whom we will deal today
The monument for the fallen Jewish soldiers of WW2 in the New Jewish Cemetery of Salonica
the battle/source: ΓΕΣ
Liaos (Eliyahu) Mevorach, son of Moshe “fell in the line of duty” on March 11th, 1941 about a month before the hurried german invasion in aid of the beaten and retreating deep inside Albania Italians. He was killed in action, in the valley of Metzgorani near Tepelenë, Albania together with other soldiers of the 67th Infantry Regiment of the ΧVΙΙ Division of the Greek Army. His loss occurred during the 3rd day of the Spring Attack of the Italians in an effort to regain lost ground – his opponents were Alpini from the 24th Infantry Division “Pignerolo” which were attempting, subsequent to bombardment, to capture the Metzgorani and 1437 hills and failing, only to end up as prisoners thanks to a incursion by the greek forces the next day. He was lucky and his body was able to travel to Salonica and be buried in the biggest Jewish cemetery in the world, the one of Salonica.
part of a list of Jewish soldiers killed in action/source: Association of Shoah victims Descendants
Τhe cemetery after the war, behind the new building of the Physics Faculty/ source: Lohamei HaGetaot
His eternal rest, since the exhumation of the dead is strictly forbidden in the Jewish religion, did not last long: just a year later, in December of 1942 the Municipality of Salonica and the General Governorship, (the, then, name of the Ministry of Northern Greek Affairs), managed to receive the permission by the German Military Command to destroy the cemetery – a longtime desire. But even then Liao Mevorach had the chance to escape that destiny, since the Germans had allowed the tombs younger by 30 years to be saved; unfortunately the fury of the local authorities did not take into account the german order, thus destroying Mevorach’s last resting place.
About Liaos (Eliyahu) Mevorach I could not find many information because the archives of the Jewish Community of Salonica were stolen by the Germans, ended up in the Soviet Union and only a few years ago the Community managed to get copies. From a list of 13.000 Salonican Jews murdered in Auschwitz I managed to locate a Mevorach family living in 30, Aetorachis str. I am not certain that it is his but Mevorach is not a common surname and I can see a Leon Mevorach also being the son of Moshe, perhaps the brother of Eliyahu.
The grave of Liaos Mevorach was destroyed and his bones are either in the ground of the campus of the Aristotle University built on top of the cemetery or became lunch to the stray dogs like the bones in the photo on your left. The only thing that survived was his tombstone which was lucky enough not to become a pavement or a swimming pool for german officers or snatched by the Holy Metropolis of Salonica to repair its churches.
This tombstone, together with the one of a woman, were recently sent to the United States Holocaust Memorial Museum(the announcement by the Central Jewish Board) and in exchange the Jewish Community of Thessaloniki would receive high quality copies of the archives of the Community and also improve the promotion of the Community in a museum which managed to have more than 30.000.000 visitors and 90 heads of State within 18 years. This travel and the cooperation with the american museum were of course subject to the consent of the Archeological Service and were the occasion for a small ceremony which was drew favorable comments by the local media.
The tombstone of Liaos Mevorach in the left - on the left the US Consul C.Kay and on the right the president of the JCT D.Saltiel/ source: CJB
This particular piece of news would not have grabbed particularly my attention, wasn’t for another photo sent by a dear friend. This photo depicted the grave of another Jew, the french soldier Joseph Cohen who died “for the glory of France” in the Salonica Front during WW1 and buried in the Allied Military Cemetery of Lembet in Zeitenlik, Salonica. In the photo in the left one can see his grave with the Magen David/Star of David carved on the cross with his name.
This photo surprised me because, to the best of my knowledge, these tombs of Jewish soldiers in Zeitenlik, which houses the graves of the Antante allies France, Great Brittain, Serbia, Russia and Italy, are the oldest non-desecrated Jewish tombs in Salonica since older jewish tombs have not survived either due to malice or the decay of time. But on the same moment it made me think about the fate of the bodies of the Jewish soldiers who died for their countries and the respect that their motherlands showed for their sacrifice.
When members of my family wore the khaki military uniform and went to defend their motherland in 1940, I doubt that they would ever believe that the fate of the body of Eliyahu Mevorach and the rest of the fallen Jewish soldiers would be the reward for their sacrifice. Happy 28th of October National Holiday.
There you have it που λένε και οι άγγλοι. Εχουμε μια ισπανοεβραϊκή λέξη που όλοι, μέχρι και οι ίδιοι οι Εβραίοι, νομίζουν οτι είναι ελληνική. Έχουμε μια ελληνική που ακούγεται ισπανική που μας δείχνει μια ζωντανή μεταπολεμική εβραϊκή ποπ κουλτούρα. Και τέλος έχουμε μια ισπανοεβραϊκή λέξη που μιλάει για τον αντίλαλο μιας πόλης που κατάφερε να δημιουργήσει την πρώτη σύγχρονη εβραϊκή κοινωνία της οποίας μέτοχοι ήταν και οι χριστιανοί συμπολίτες της.
Until recently the greek mainstream conservative party Nea Dimokratia was in the improbable position of housing both extremely antisemitic elements within the party but at the same time being labeled as the least-offensive towards the Greek Jewish community. This was made possible by the antisemitism of rival mainstream socialist party of PASOK which under Andreas Papandreou in the 80′s actively supported antisemitic terrorism under the guise of pro-Palestinian politics, (google Osama al Zomar for more information). Despite a strong leftist/communist current within the greek Jewish community, Nea Dimokratia’s leaders like the son of a Righteous Among Nations Miltiadis Evert or Konstantinos Mitsotakis who established diplomatic relations with Israel in the early 90s, managed to gain the massive support of the Jewish community despite the fact that known antisemites were still housed within the party.
Εκατοντάδες Εβραίοι από όλο τον κόσμο βρίσκονται τις ημέρες αυτές στην Κρήτη, για να γιορτάσουν το Πάσχα κι έχουν φέρει μαζί τους μάγειρες, σερβίτσια, αλλά και τρόφιμα και ποτά, κοσέρ, τρόφιμα δηλαδή που ανταποκρίνονται στους εβραϊκούς διαιτητικούς κανόνες.
