English excerpt:

A few days ago the panhellenic Jewish Youth camp began and Jews from all over Greece gathered to the, unarguably, most successful Jewish happening. A major part of the history of the Kataskinosi has been played by Sam Profeta and to his honour I dedicate this post which tells of his story beginning from the poor streets of Rezi Vardar in Salonica, to the medical experiments in Auschwitz and later on in Gusen II, Mathausen. After the war Sam Profeta, shaken by an incident in Auschwitz where he witnessed a small girl asking her mother on their destination, he keeps faith to his promise of dedicating his life to children. For decades and decades Sam Profeta was behind every children initiative in the Jewish Community of Salonica and through the Jewish Camp, he touched the lives of generations of young Jews earning to be known by everyone not as Sam Profeta but as Uncle Sam. A humble person with an extraordinary legacy – I think you can see it in his eyes in the picture of him at the bottom, (he’s the guy in the left). To read the article in english use this service.

Ελληνικά

Πριν λίγες μέρες μικροί εβραίοι και εβραίες από όλη την Ελλάδα βρέθηκαν όπως κάθε χρόνο στις παιδικές κατασκηνώσεις που διοργανώνει η Κοινότητα της Θεσσαλονίκης εδώ και 50 χρόνια. Με αφορμή τις παιδικές κατασκηνώσεις θεώρησα απαραίτητο να αναφερθώ σε μια από τις μεγαλύτερες μορφές του Ελληνικού Εβραϊσμού μεταπολεμικά, το Σαμ Προφέτα – γνωστό σε όλους τους έλληνες εβραίους ως Θείος Σαμ. Έναν απλό άνθρωπο, χαμηλών τόνων που δεν μπορούμε να ισχυριστούμε οτι ήταν κάτι “ιδιαίτερο” αλλά κατά την ταπεινή μου άποψη αποτελεί από τους ανθρώπους που χωρίς αυτόν ο Ελληνικός Εβραϊσμός θα ήταν απίστευτα φτωχότερος. Πηγές αυτού του άρθρου είναι τόσο η μαρτυρία του στην Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, αποσπάσματα της οποίας θα χρησιμοποιήσω, αλλά και οι αναμνήσεις δικές μου και άλλων εβραίων που τις μοιράστηκαν με εμένα όταν προετοιμαζόμουν για το άρθρο.

Σαλονικείς εβραίοι κατευθύνονται προς τα βαγόνια επί της οδού Εγνατία/ Πηγή:ΥπΕξ

Ο Σαμ Προφέτα γεννήθηκε το 1914 στο στο Ρεζί Βαρδάρ, φτωχοσυνοικία της Θεσσαλονίκης. Μένοντας ορφανός από πατέρα σε ηλικία 2 μηνών, δουλεύει παραγιός σε μπακάλικο μέχρι να τελειώσει την τετάρτη Δημοτικού και μετά αρχίζει και δουλεύει σε κινηματογράφους πουλώντας καραμέλες – στην αρχή στο Ιλιον στο Βαρδάρι και από 14 χρονών στο Αττικό με μια διακοπή το 1935 για το στρατιωτική θητεία στο περίφημο “Σύνταγμα Κοέν”,το 50ο σύνταγμα πεζικού της Θεσσαλονίκης που έδρευε και έδινε το όνομα του στο πεδίο του σημερινού Γ’ Σώματος Στρατού. Στην Κατοχή συνεχίζει να δουλεύει στο Αττικόν ως φροντιστής/ταξιθέτης/υποβολέας στον αθηναϊκό θίασο του Σπυρόπουλου με τον Β.Αυλωνίτη. Μάλιστα με την ίδρυση των γκέτο στην Θεσσαλονίκη ο Σπυρόπουλος προσπαθεί να το βοηθήσει να διαφύγει στην Αθήνα αλλά ο Σαμ Προφέτα αρνείται λέγοντας:

“Σας ευχαριστώ πολύ για την πρόταση σας. Οσο ζω δε θα σας ξεχάσω ποτέ. Πρέπει όμως να λάβετε υπόψη οτι εμείς οι Εβραίοι έχουμε δυο θρησκείες. Πρώτα την οικογένεια μας και μετά τον Θεό. Και εγώ δε μπορώ να αφήσω την μάνα μου που όλη της τη ζωή αγωνίσθηκε σκληρά για να μας μεγαλώσει.”

Μετά από μερικές μέρες ξεκινάνε οι εκτοπίσεις και ο Σαμ Προφέτα βρίσκεται σε ένα βαγόνι για ζώα του ΟΣΕ που ξεκινούσε από τον Σιδηροδρομικό Σταθμό Θεσσαλονίκης για ένα ταξίδι 8 ημερών τον Απρίλιο του 1943 προς το Αουσβιτς Μπιρκενάου, μοιράζομενος την μοίρα άλλων 48000 σαλονικιών. Μέσα σε λίγες ώρες από την άφιξη του είχε ήδη χάσει την μητέρα του και τις δυο αδελφές του αφού οδηγήθηκαν αμέσως στους θαλάμους αερίων και μετά στα κρεματόρια.

Οπως ο ίδιος διηγείται:

Mας φόρεσαν κάτι ριγωτές στολές και μας χάραξαν με τατουάζ έναν αριθμό στο αριστερό μας χέρι. Ο δικός μου αριθμός είναι ο “111.383“. Mας κράτησαν δέκα μέρες καραντίνα. Ρωτήσαμε τους κάπο, που ήταν Πολωνοί ή Γερμανοί ποινικοί κατάδικοι, πότε θα ανταμώσουμε τους δικούς μας. Αυτοί γελούσαν ειρωνικά, μας έδειχναν τα κρεματόρια με τα ψηλά φουγάρα που έβγαζαν συνέχεια καπνό και μας έλεγαν: “Εκεί είναι οι συγγενείς σας”. [...] Άρχισαν να μας βάζουν σε σκληρές δουλειές. Κουβαλούσαμε βαγόνια με χώματα, σπάγαμε πέτρες, ανοίγαμε δρόμους. Η τροφή ελάχιστη. Έτσι σε μια βδομάδα ήσουν πια έτοιμος για το φούρνο, γιατί συχνά, ιδιαίτερα όταν έφταναν καινούργιες αποστολές, έκαναν διαλογές κι εξόντωναν τους παλιότερους κατάδικους που είχαν εξαντληθεί από τις βαριές δουλειές.

Η στιγμή όμως που τον σημαδεύει αφορά ένα μικρό παιδί:

Παιδιά στο Αουσβιτς /Πηγή:ΥπΕξ

Σε μια απ’ αυτές τις νέες αποστολές, που έφταναν συνέχεια, είδα μια μάνα να κρατά ένα μωρό στην αγκαλιά και να σέρνει απ’ το χέρι ένα άλλο μεγαλύτερο παιδί που ρωτούσε: “Μαμά, πού θα μας πάνε;” Κι εκείνη απάντησε: “Πρώτα θα κάνουμε μπάνιο κι ύστερα θα συναντήσουμε το μπαμπά, τον παππού, τη γιαγιά και τους άλλους”.
Σήκωσα τότε τα μάτια στον ουρανό και άρχισα να παρακαλάω τον Θεό λέγοντας: “Θεέ μου μπορεί εμείς οι μεγάλοι να φταίμε και να μας καταδικάζεις. Κάνε όμως το θαύμα σου για αυτά τα παιδιά”. Παρακάλεσα και τον Χριστό που αναστήθηκε, καθώς και όλους τους θεούς κάθε θρησκείας που γνώριζα, μέχρι και τον Βούδα, για να σωθούν τουλάχιστον τα παιδιά.Κι είπα ακόμα οτι αν κατά λάθος βγω ζωντανός από δω, θα αφιερώσω τη ζωή μου στα παιδιά.

Λίγο καιρό μετά μεταφέρεται στο Αουσβιτς, “που μπροστά του το Μπίρκεναου ήταν παράδεισος” όπως αναφέρει. Εκεί, μαζί με άλλους οδηγείται στο διαβόητο Μπλοκ 10 που ήταν το μέρος όπου λάμβαναν μέρος τα ιατρικά πειράματα στους κρατούμενους. Υπήρξε ο μόνος από εκείνη την συγκεκριμένη ομάδα που επέζησε αλλά αυτά τα πειράματα του στέρησαν την δυνατότητα να κάνει την δική του οικογένεια. Δεν γνωρίζουμε ποιος ακριβώς έκανε τα πειράματα στην περίπτωση του Σαμ Προφέτα αλλά από τις περιγραφές πιθανολογείται οτι ευθύνεται ο Χορστ Σούμαν.

Από την δίηγηση του στο Άουσβιτς διηγείται διάφορες ιστορίες – χαρακτηριστικά αναφέρω την απελευθέρωση του από τους Αμερικανούς στο στρατόπεδο Γκούσεν ΙΙ, παράρτημα του Ματχαουζεν:

Οσο οι γερμανοί έβλεπαν πως χάνουν τον πόλεμο, τόσο αγρίευαν. Δεν θα ξεχάσω έναν που κάθε μέρα έρχονταν, μ’ εδερνε χωρίς λόγο, κι έφευγε. Έκανε το κέφι του.

Επιζώντες στο Ματχαουζεν-Γκούσεν ΙΙ/Πηγή:wikimedia

Στις 18 ιανουαρίου του 1945 εκκενώσαν το Άουσβιτς, γιατί πλησίαζαν οι Ρώσσοι. Μας πήγαν πεζοπορία δυο μέρες ως το Γκλάιβιτς, εκτελώντας όποιον δεν μπορούσε να περπατήσει. Aπό κει μας φόρτωσαν σε βαγόνια, με 25 κάτω από το μηδέν, και μας μοίρασαν σε διάφορα στρατόπεδα. Εγώ απελευθερώθηκα από τα αμερικανικά στρατεύματα στο Γκουζεντσβάι της Αυστρίας, που είναι παράρτημα του στρατοπέδου Μαουτχάουζεν. Εγώ είχα φτάσει στα όρια της εξάντλησης. [...] Όταν ήρθαν οι Αμερικάνοι και μάζευαν τα πτώματα, με πέρασαν κι εμένα για πεθαμένο. Είδαν όμως ότι οι σφυγμοί μου χτυπούσαν ακόμη και κατάλαβαν πως ζω. Εγώ είδα τους φίλους να στέκονται πάνω μου και να μου φωνάζουν: “Ξύπνα, Σάμη! Λευτερωθήκαμε! Μη μας αφήνεις τελευταία ώρα!” Κρατούσαν μια ελληνική σημαία που έφτιαξαν με κουρέλια που μάζεψαν από εδώ κι από εκεί και τραγουδούσαν τον εθνικό μας ύμνο: “χαίρε, ω, χαίρε ελευθεριά”. Ήμουν, όπως μου είπαν αργότερα, 28 κιλά. Oι Αμερικανοί με περιποιήθηκαν καλά επί τρεις μήνες, με ορούς και αποστειρωμένο αίμα. Όταν συνήλθα και στάθηκα στα πόδια μου, μ’ έστειλαν στη Γαλλία, όπου έγινα τελείως καλά, και ύστερα γύρισα στην αγαπημένη μου Ελλάδα, φιλώντας το χώμα της και κλαίγοντας από χαρά.

Η επιστροφή στην Θεσσαλονίκη υπήρξε τραυματική – όχι μόνο είχε χάσει την μητέρα του και την οικογένεια του αλλά ολόκληρη η πόλη είχε πλεον αλλάξει μετά την μαζική εξόντωση 55.000 εβραίων σαλονικιών. Οι επιζώντες ζουν σε παραπήγματα αφού είτε το σπίτι τους είχε καταστραφεί, είτε είχε οικειοποιηθεί από τους 12.000 μεσεγγυούχους δωσίλογους – ενώ οι τάφοι των οικογενειών τους λεηλατούνται από τυμβωρύχους και οι ταφόπλακες χρησιμοποιούνται σε κρατικές και ιδιωτικές κατασκευές. Τραγικά, τα ιατρικά πειράματα που υπέστη στο Αουσβιτς τον γλυτώνουν από την επιστράτευση για να πολεμήσει στον Εμφύλιο, ενώ ο ίδιος ζει μαζί με μια άλλη οικογένεια σε ένα σπίτι που νοικιάζουν για τα πρώτα χρόνια.

Σύντομα ξαναπιάνει δουλειά στους κινηματογράφους και γίνεται μέλος σε ένα από τα δυο “μπουλούκια” που είχε τότε η Θεσσαλονίκη. Ειδικότητα του γίνονται οι τεράστιες ζωγραφιές με τους τίτλους των έργων στους διάφορους κινηματογράφους που λειτουργούν ως ρεκλάμες και για πολλά χρόνια ασχολείται με αυτά.

Ταυτόχρονα μένει πιστός στην υπόσχεση του και δραστηριοποιείται στην Κοινότητα στο τομέα της παιδικής περίθαλψης. Ενώ στην αρχή χρησιμοποιείται από την Κοινότητα ως υπάλληλος, στην συνέχεια βρίσκεται πίσω από κάθε πρωτοβουλία που σχετίζεται με παιδιά. Φροντίζει για την σίτιση των καινούργιων μωρών που γεννιούνται στα παραπήγματα από τους πρόσφυγες από τα στρατόπεδα και στην συνέχεια με το θέμα της μόρφωσης. Διοργανώνει τις πρώτες προσπάθειες για την δημιουργία ειδικών πρωτοβουλιών για τα παιδιά και την νεολαία, ενώ για χρόνια διοργανώνει το παιδικό Καμπαλατ Σαμπάτ στο Κέντρο Νεολαίας, (το σημερινό παιδικό κέντρο ονομάζεται “Θείος Σαμ” προς τιμή του), συμμετέχοντας ο ίδιος κάθε Παρασκευή στα διάφορα παιχνίδια. Αποτελεί μάλιστα την κινητήρια δύναμη για την δημιουργία των παιδικών κατασκηνώσεων της ΙΚΘ στην Περαία και μετέπειτα των πανελλήνιων παιδικών κατασκηνώσεων στην Χαλκιδική και μετά στην Πιερία. Η δράση του δεν είναι διοικητική αλλά είναι ο ίδιος που παίζει με τα παιδιά και έτσι γίνεται γνωστός σε γενιές ελληνοεβραίων ως Θείος Σαμ.

Σχολική μεταπολεμική τάξη /Πηγή:Γιαντ Βασέμ

Ο Θείος Σαμ δεν έχει να επιδείξει εντυπωσιακά επιτεύγματα – υπήρξε άνθρωπος χαμηλών τόνων με, (και λυπάμαι για το μελόδραμα αλλά είναι αλήθεια), μάτια που έλαμπαν όταν έβλεπαν παιδιά. Δεν υπήρξε “σταρ” αλλά δούλεψε ήσυχα και ακατάπαυστα για δεκαετίες μέχρι τα βαθιά γεράματα του για τα παιδιά. Το σύνολο του σημερινού Ελληνικού Εβραϊσμού χρωστάει πολλά σε έναν άνθρωπο που έκανε την δική του προσωπική τραγωδία, την κινητήριο δύναμη για να κάνει δική του οικογένεια του γενιές και γενιές εβραιόπαιδων.

Κλείνω με μια φωτογραφία που μαζί με αυτή από την Πλατεία Ελευθερίας είναι από τις πιο εύγλωττες – ο Θείος Σαμ είναι στα αριστερά, οι άλλοι τρεις είναι ο Μωυς Αμίρ, ο Αβρααμ Ρομπίσα και ο Μπαρουχ Σεβή και δείχνουν τους αριθμούς τους στον φωτογραφικό φακό.

Σπάνια βρίσκω αναρτήσεις τόσο καλά γραμμένες που δεν χρειάζεται τίποτα άλλο από το να τις αναδημοσιεύσω εδώ τεκμηριώνοντας πως η ιστορία μιας πόλης είναι αδύνατον να ειπωθεί αποσπασματικά – απολαύστε αυτή την ανάρτηση από την sobraluz:

Las Incantadas by sobraluz

Οι εβραϊκές γειτονιές της Θεσσαλονίκης ήταν πολλές και ασφυκτικά χτισμένες, καταλαμβάνοντας το κέντρο της πόλης από το παραλιακό τείχος μέχρι την βυζαντινή Μέση Οδό(σημερινή Εγνατία), με τους Μουσουλμάνους να κατοικούν στα “μπαΐρια” ( την Άνω Πόλη, ή Ακρόπολη ή Καφέ Κουλέ όπου οι συνθήκες ήταν σαφώς καλύτερες) και τους Χριστιανούς να “σπρώχνονται” προς τις ακρινές intra muros γειτονιές, τον Άγιο Μηνά και το Ιπποδρόμιο. Μια τέτοια εβραϊκή γειτονιά, η βορειότερή τους, ήταν η Rogos. Εκτείνονταν από την Παναγία Χαλκέων(Κόκκινη Εκκλησία) ώς την περιοχή των τούρκικων λουτρών “Ο Παράδεισος” και τη ρωμαϊκή εξέδρα για τους επίσημους της οποίας τα απομεινάρια βλέπουμε σήμερα εκεί μπροστά. Καταλάμβανε δηλαδή τη βόρεια όχθη της Εγνατίας μέχρι περίπου τα όρια του ρωμαϊκού forum που έτσι κι αλλιώς ήταν καταχωμένο από τα χρόνια του Θεοδόσιου του Β΄.

Στη συνοικία αυτή υπήρχε, ενσωματωμένο στο σπίτι του πλούσιου εβραίου υφασματέμπορου Λιάτσι Αρδίτη , ό,τι είχε απομείνει από τη “Στοά των Ειδώλων”, το μνημείο δηλαδή που είχαν ανεγείρει οι Ρωμαίοι περίπου το 2ο αι. για να στολίσουν την νότια είσοδο στο forum , από τη μεριά δηλαδή της σημερινής Εγνατίας. Η μνημειακή αυτή είσοδος αυτή αποτελούνταν από κιονοστοιχία με τέσσερις πεσσούς, διακοσμημένους αμφίπλευρα με ανάγλυφες ολόσωμες μυθολογικές μορφές, σε φυσικό μέγεθος. Μια νεανική μορφή Διονύσου, την Αριάδνη στεφανωμένη με φύλλα κληματαριάς, τη Λήδα σε αιώνιο σύμπλεγμα με τον κύκνο, τον Γανυμήδη σε -αδιανόητο για τη σημερινή Θεσσαλονίκη του Άνθιμου- σύμπλεγμα με τον αετό, την Αύρα με αέρινο χιτώνα, τη μορφή του Διόσκουρου και της Φρύνης, της Μαινάδας. Σύνολο δηλαδή που παρέπεμπε στη λατρεία του Διονύσου.

Αυτές οι μορφές ήταν τα “Είδωλα” για τους Χριστιανούς. Για τους Σεφαραδίτες γείτονες πάλι ήταν οι “Incantadas”, οι Μαγεμένες. (Σημ: και Suret Maleh, φιγούρες των αγγέλων από τους Τούρκους αν και Incantadas ήταν η καθημερινή ονομασία / source)

Το 1753 ο βρετανός ζωγράφος Stuart μαζί με τον αρχιτέκτονα Revett επισκέφθηκαν το σπίτι, όπου βρίσκονταν τα «είδωλα», με τη μεσολάβηση του βρετανού προξένου. Τη σκηνή αποθανάτισε ο Stuart σε χαρακτικό το οποίο έχει επιχρωματιστεί.

Σημ.: Επισκέπτες φτάνουν στο σπίτι ενός Εβραίου εμπόρου για να δουν τις Incantadas. Ο οικοδεσπότης προσφέρει καφέ στον Βρετανό πρόξενο· η γυναίκα και οι κόρες του παρακολουθούν από το μπαλκόνι. Στο βάθος, οι Βρετανοί αρχαιοδίφες Τζέιμς Στιούαρτ και Νίκολας Ρέβετ, ο γιος του προξένου (ο μόνος ντυμένος ευρωπαϊκά) και ο Έλληνας δραγουμάνος του προξένου. Η εικόνα αυτή, φτιαγμένη το 1754, είναι η πρώτη "ζωντανή" απεικόνιση της πόλης που σώζεται.(source)

Τα ανάγλυφα αφαίρεσε ο παλαιογράφος Εμμανουήλ Μίλερ και τα μετέφερε στη Γαλλία το 1864. Είχε ακολουθήσει τη συνηθισμένη πρακτική της δωροδοκίας των Οθωμανικών αρχών για εξασφαλίσει τη σχετική άδεια.

Μέχρι και τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917 στην περιοχή δίπλα από τα Λουτρά Παράδεισος στο ύψος της Εγνατίας τα κατάλοιπα αυτής της κιονοστοιχίας βρίσκονταν στην αυλή ενός σπιτιού. Η τελευταία αυτόπτης μάρτυρας των “Μαγεμένων” , η Ζεντίλ Κοέν, ήταν ήδη ογδοντάχρονη στα1939 όταν αφηγήθηκε στην εφημερίδα “Μακεδονία” το τελευταίο κομμάτι της ιστορίας των Incandadas και την πώληση του σπιτιού σε έναν άλλο υφασματέμπορο, τον Μωύς Μπενβενίστε. Το σπίτι του πλούσιου εμπόρου και οι τελευταίες μνήμες από τις “Μαγεμένες” χάθηκαν στην πυρκαγιά του ‘17 μαζί με την φυσιογνωμία του ιστορικού κέντρου μιας πόλης που ιδρύθηκε ελληνική, έγινε ρωμαϊκή,βυζαντινή, οθωμανική και εβραίικη. Για να καταλήξει στις αρχές του περασμένου αιώνα τόπος άφιξης χωροφυλάκων από την παλιά Ελλάδα , χώρος υποδοχής προσφύγων από την Ανατολία και-τώρα στα κοντά- αρένα για μακεδονικά συλλαλητήρια.

Σήμερα οι Μαγεμένες βρίσκονται στο μουσείο του Λούβρου, κάτω από μία σκάλα, με τους αριθμούς 1391 -1401. Μερικοί τις ονομάζουν- κομμάτι συμπλεγματικά- “Καρυάτιδες της Θεσσαλονίκης”.

Και για εμάς, τι απομένει; Ας μετρήσω.
Το πατρικό σπίτι, διακόσια μέτρα από τη φευγάτη σκιά των Μαγεμένων. Το επάνω από την Εγνατία κομμάτι της πλατείας Αριστοτέλους που ήταν τότε η Rogos, πλατεία Σαχάρας για τον πατέρα , τώρα ονομάζεται Δικαστηρίων. Καλό μέρος για το πρώτο εφηβικό ραντεβού. Τα αυγά καμινάδας που έβλεπα μικρό παιδί στην Αγορά Μοδιάνο και δυο τρεις Εβραίες συμμαθήτριες στο 43ο Δημοτικό (σήμερα Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα) που εξαιρούνταν από το μάθημα των θρησκευτικών. Κι ακόμη, τα arodeadikos de merejena, κεφτεδάκια τυλιγμένα σε τηγανιτές μελιτζάνες κι όλα μαζί φουρνισμένα σε πικάντικη ντοματάδα. Φαγάκι καλοκαιρινό και ταυτόχρονα homage στο σεφαραδίτικο παρελθόν της πόλης.
Ελάχιστα σπαράγματα μνήμης από δεύτερο χέρι, οι διηγήσεις του πατέρα για τους Εβραίους της Σαλονίκης που ζούσαν προπολεμικά και εργάζονταν δίπλα-δίπλα με τους Χριστιανούς. Το ιδίωμά τους, με κωμική συμπάθεια στη φωνή του, που ακούω ακόμη καθαρά:
-Αντιό, άντε και σύ! Πότε κι εσύ; όταν μάθαιναν ότι πέθανε κάποιος Χριστιανός μαγαζάτορας.
Το κοπάδι των Εβραίων που διέσχιζε σιωπηλό και υποταγμένο την Εγνατία μέσα στην Κατοχή, ηλικιωμένες κυράδες με τις μακριές γούνες και τις βαλίτσες στο χέρι. Ο πατέρας έλεγε ότι τραβούσαν από το χέρι γνωστά τους, συνομήλικα Εβραιόπουλα, να βγούν απ΄τη γραμμή, να σωθούν, κι αυτά δεν ήθελαν…
Και τέλος, από τα διαβάσματα, η χαμένη μετά την πυρκαγιά, οδός Χαχάμ Ματαλών, η σημερινή Βασιλέως Ηρακλείου και το σχετικό τραγουδάκι:

La kalega de Matalon
la fago yo skalera.
Para suvir y abachar,
Kαrolina,
dare mi vida entera.

Την οδό του Ματαλών
θα την κάνω σκάλα.
Για να ανέβω και να κατέβω
Καρολίνα
δίνω και τη ζωή μου.

———————————————————————————————————————————————–

Δεν έχει πολλά να σχολιάσω παρά το όταν πρώτη φορά διάβασα αυτό το κείμενο πριν αρκετούς μήνες, όταν έκανα μια έρευνα για μια δική μου ανάρτηση, δεν μπόρεσα παρά να παρατηρήσω την διαφορά ήθους μεταξύ της sobraluz και των αδάμαστα ελληνοπρεπών τιμητών της ιστορίας της πόλης, (περισσότερα σε αυτή την ανάρτηση που εξιστορεί την σύγχρονη τύχη τους). Αν βρεθείτε στο Λούβρο αφιερώστε 5 λεπτά για αυτά τα αγάλματα, Ρωμαϊκή κληρονομιά, που όμως εβραίοι, τούρκοι και έλληνες αισθανόντουσαν μέρος μια κοινής σαλονικιώτικης ιστορίας.

Οι Incantados

Τα αγάλματα βρίσκονταν σ’ενα σοκάκι της συνοικίας Rogos, και ο Μίλλερ σκόπευε ν’αποκλείσει την περιοχή με στρατιώτες, ώστε αυτός και οι άντρες του να μπορούν να δουλέψουν χωρίς αντιπερισπασμούς από τους ντόπιους.

…

Μα η λαϊκή κατακραυγή δεν κόπασε. Καθώς οι ναύτες ετοίμαζαν τα κάρα που θα μετέφεραν τα μάρμαρα στην αποβάθρα, “γέμισε ο τόπος κόσμο, και ο πληθυσμός αντέδρασε με πρωτοφανή τρόπο – εξωπραγματικές διαδόσεις, κουτσομπολιά, απίστευτοι παραλογισμοί. Ολοι οι ξένοι πρόξενοι θα τηλεγραφήσουν στην Κωσταντινούπολη για να εμποδίσουν την απομάκρυνση των αγαλμάτων”

…

H επιγραφή στο Λούβρο

Τα σημάδια της έχθρας όμως δεν τελείωναν είτε από τους Εβραίους είτε από τους Τούρκους, οι οποίοι εξακολουθούσαν να ελπίζουν σε μα ακυρωτική διαταγή του Σουλτάνου. Οι Γάλλοι ναύτες δέχτηκαν επίθεση, όπως και ο ίδιος ο Μίλλερ κάποια στιγμή.

Θεσσαλονίκη, Πόλη των Φαντασμάτων / Mark Mazower

(οι φωτογραφίες είναι από δική μου επίσκεψη στο Λούβρο)

ΓΙΑ ΣΧOΛΙΑ ΣΤΗΝ SOBRALUZ (ΚΛΙΚ)

English summary of “Jews and Homosexuality”

In Greece there is the tendency to see Jews as these strange, dark clad guys with long sideburns ignoring the immense wealth of the Jewish cultural tradition and the amazing variety of the Jewish world. This post is mainly aimed in my greek readers, as to present them with one aspect of contemporary Judaism they are unfamiliar with – Jews and homosexuality. If you want to read this post please use this link to Google Translate because this is going to be a greek-only post; sorry to all english speakers.

Στην Ελλάδα υπάρχει η τάση να παρουσιάζονται οι εβραίοι ως κάτι φανατικοί με κοτσιδάκια αγνοώντας το τεράστιο πλούτο της εβραϊκής πολιτισμικής παράδοσης και την απίστευτη ποικιλία του εβραϊκού κόσμου. Οπότε ας ασχοληθούμε με ένα θέμα τελείως διαφορετικό…

Εβραίοι και Ομοφυλοφιλία

Ας ξεκινήσουμε με μερικές παραδοχές: η Τορά, (δηλαδή η Παλαιά Διαθήκη κατά τον Χριστιανισμό), μιλάει ξεκάθαρα εναντίον της ομοφυλοφιλίας. Για την ακρίβεια αυτό που καταδικάζει ξεκάθαρα είναι οι ανδρικές ομοφυλοφιλικές σεξουαλικές σχέσεις και το cross dressing, ενώ οι λεσβιακές σχέσεις καταδικάζονται έμμεσα. Ο διαφορετικός σεξουαλικός προσανατολισμός είναι αποδεκτός αρκεί τα άτομα να αποφεύγουν την ίδια την πράξη. Η σημερινός Ιουδαϊσμός μην έχοντας ένα κεντρικό δόγμα, όπως άλλες θρησκείες σαν τον Χριστιανισμό στις διάφορες εκδοχές του, έχει υιοθετήσει διαφορετικές πρακτικές ανάλογα με τα διάφορα ρεύματα μέσα στις τάξεις του.

[Μικρή σημείωση: τα ρεύματα αυτά δεν αποτελούν διαφορετικές θρησκείες μεταξύ τους και ούτε αλληλοχαρακτηρίζονται ως αιρετικοί, με εξαίρεση την μικρή οικογένεια των Σαμαρειτών, όπως συμβαίνει στα διάφορα χριστιανικά δόγματα. Τα κυριότερα ρεύματα είναι ο Ορθόδοξος Ιουδαϊσμός, ο Συντηρητικός Ιουδαϊσμός, ο Μεταρρυθμιστικός Ιουδαϊσμός και ο Αναδομητικός Ιουδαϊσμός.]

Στον Ορθόδοξο Ιουδαϊσμό η ομοφυλοφιλία αποτελεί αμαρτία και ειδικότερα η σοδομία είναι μεταξύ των πιο σημαντικών αμαρτιών. Η πιο ακραίες εκφράσεις του Ορθόδοξου Ιουδαϊσμού βλέπουν την ομοφυλοφιλία ως ανοικτή επανάσταση ενάντια στον Θεό και ειδικότερα το Ισραήλ έχει δει ορισμένες σκληρές αντιπαραθέσεις μεταξύ των ακραίων ορθόδοξων και της mainstream ισραηλινής κοινωνίας η οποία είναι αρκετά εως πολύ φιλική προς την GLBT κοινότητα. Highlight: η κοινή διαμαρτυρία των ηγετών της εβραϊκής, μουσουλμανικής και χριστιανικής κοινότητας στην Ιερουσαλήμ για το Gay Pride το 2000. Αξίζει να σημειωθεί οτι ένας αυξανόμενος αριθμός ορθόδοξων ραβίνων έχουν δηλώσει δημόσια την ομοφυλοφιλία τους.

Στον Συντηρητικό Ιουδαϊσμό η παραδοσιακή πολιτική ήταν αυτή της ανοχής αν και η ομοφυλοφιλία επισήμως καταδικαζόταν και οι θρησκευτικοί γάμοι απαγορεύονταν. Πρόσφατα όμως η Committee on Jewish Law and Standards υιοθέτησε 3 διαφορετικές responsa που επιτρέπουν στους τοπικούς ραβίνους να υιοθετήσουν μια κατά συνείδηση προσέγγιση πάνω στο θέμα της ομοφυλοφιλίας. Πολλές κοινότητες συνεχίζουν να θεωρούν την ομοφυλοφιλία ως απαγορευμένη πράξη, ενώ ορισμένες άλλες πλέον καλωσορίζουν τους ανοικτά gay άνδρες και ανοικτά λεσβίες γυναίκες. Μάλιστα ορισμένα Συντηρητικά ραβινικά σεμινάρια ανακοίνωσαν οτι είναι έτοιμα να δεχθούν τους πρώτους και τις πρώτες gay και λεσβίες ραβίνους, χωρίς αυτό να απαγορεύει να υπάρχουν ήδη Συντηρητικοί ραβίνοι που συζούν με τον σύντροφο τους και έχουν παιδιά.

Η Ραβ.Τοβά Σπίτζερ

Ο Μεταρρυθμιστικός Ιουδαϊσμός, ο οποίος αποτελεί την μεγαλύτερη μερίδα των εβραίων στις ΗΠΑ, έχει αποδεχθεί πλήρως τους ομοφυλόφιλους μεταξύ των μελών του. Ηδη από τα τέλη της δεκαετίας του ‘80 είχαμε τους πρώτους gay ραββίνους και σύντομα μετά τις πρώτες λεσβίες ραβίνους. Οσο αφορά τον γάμο η αρχική θέση ήταν η πλήρη στήριξη υπέρ του πολιτικού γάμου μεταξύ των ομοφυλοφίλων, ενώ σήμερα γίνεται αποδεκτός και ο θρησκευτικός γάμος. Μάλιστα η συμμετοχή του Μεταρρυθμιστικού Εβραϊσμού υπέρ των δικαιωμάτων της GLBT κοινότητας αποτέλεσε ένα από τους πιο σημαντικούς πυλώνες του κινήματος στην δεκαετία του ‘80, ενώ ακόμα και σήμερα πάρα πολλοί εβραίοι ακτιβιστές βρίσκονται στην πρωτοπορία της GLBT κοινότητας, (πχ οι 100 ραβίνοι του Jews for Marriage Equality).

Ο Αναδομητικός Ιουδαϊσμός υπήρξε η πρώτη κοινότητα που αποδέχθηκε ανοικτά την ομοφυλοφιλία από την δεκαετία του ‘70, ενώ ομοφυλόφιλοι είναι δεκτοί στα ραβινικά σεμινάρια ήδη από το 1985. Μάλιστα η σημερινή πρόεδρος του Αναδομητικού Ραβινικού Συμβουλίου είναι η Rav.Toba Spitzer η οποία είναι λεσβία, (στην φωτ0γραφία).

Η αποδοχή της ομοφυλοφιλίας στον παγκόσμιο εβραϊσμό.

Φλαιερ της Μπεθ Σιμχά Τορά

Στης ΗΠΑ: όπως είπαμε η πλειοψηφία του αμερικανικού εβραϊσμού όχι μόνο αποδέχεται την ομοφυλοφιλία, αλλά πολλοί ραβίνοι είναι gay και λεσβίες, ενώ η δέσμευση υπέρ των πλήρων πολιτικών δικαιωμάτων των ομοφυλοφίλων αποτελεί μια ιστορική παράδοση του Αμερικάνικου Εβραϊσμού. Αξίζει να σημειωθεί οτι η πρώτη αποκλειστικά GLBT συναγωγή Μπετ Χαιμ Χαντασιμ ιδρύθηκε το 1972 στο Λος Αντζελες, ενώ η σημερινή μεγαλύτερη GLBT συναγωγή είναι η Μπετ Σιμχά Τορά στην Νέα Υόρκη με 800 οικογένειες ως μέλη. Σήμερα υπάρχουν περίπου 30 συναγωγές που είναι αποκλειστικά gay/lesbian.

Gay Pride στο Τελ Αβίβ

Στο Ισραήλ: το Ισραήλ είναι όπως πάντα μια χώρα των αντιθέσεων. Η κυριαρχία του Ορθόδοξου Ιουδαϊσμό στο Ανώτατο Ραβινικό Συνέδριο της χώρας οδηγεί ώστε η συντριπτική πλειοψηφία του θρησκευτικού χώρου να μην κάνει αποδεκτή την ομοφυλοφιλία και μερίδα του ορθόδοξου πληθυσμού είναι ανοικτά εχθρική. Από την άλλη η ισραηλινή κοινωνία στο σύνολο της αποδέχεται την ομοφυλοφιλία και η Dana International αποτελεί μια παγκόσμια transgender εικόνα . Χαρακτηριστικά αξίζει να αναφερθεί οτι το Ισραήλ μεν δεν αναγνωρίζει τους πολιτικούς γάμους είτε ετεροφυλοφιλικούς, είτε ομοφυλοφιλικούς αν έχουν τελεσθεί στο Ισραήλ αλλά μόνο αν έχουν τελεσθεί στο εξωτερικό. Ετσι μπορεί οι ομοφυλόφιλοι να μην μπορούν να παντρευτούν στο Ισραήλ, αλλά αν το κάνουν σε κάποια άλλη χώρα ο γάμος αναγνωρίζεται κανονικά στο Ισραήλ και επιπλέον επιτρέπεται η υιοθεσία παιδιών. Αξίζει να σημειωθεί το κύμα παλαιστίνιων πολιτικών προσφύγων από την Γάζα και την Δυτ.Οχθη προς το Ισραήλ, αφού η ομοφυλοφιλία σε αυτές τις περιοχές συχνά οδηγεί στην εκτέλεση τους.

Στον κόσμο: δεν υπάρχει συγκεκριμένη τάση και η στάση των τοπικών κοινοτήτων συνήθως ευθυγραμμίζεται με την στάση της τοπικής κοινωνίας. Πχ ενώ στην Αυστραλία γενικώς κυριαρχεί ο Ορθόδοξος Ιουδαϊσμό, τον Ιούλιο είχαμε τον πρώτο θρησκευτικό γάμο λεσβίων στο Σίδνεϊ.

Στην Ελλάδα: δεν έχω ακούσει ποτέ να συζητείται το θέμα – στα πλαίσια της γενικότερης ανεκτικότητας  του Ελληνικού Εβραϊσμού η κυρίαρχη πεποίθηση είναι οτι οφείλουμε να αναγνωρίσουμε τον πολιτικό γάμο αλλά χωρίς να μπορεί να γίνει δεκτή καμιά ομοφυλοφιλική ένωση θρησκευτικά. Οσο αφορά το θέμα της συνεργασίας μεταξύ των κοινοτήτων οφείλω να ομολογήσω την ύπαρξη ενός κλίματος αμοιβαίας δυσπιστίας, αν και η υπόθεση Πλεύρη για πρώτη φορά έφερε ορισμένους εβραίους και ομοφυλόφιλους να συνειδητοποίησουν οτι αυτά που τους ενώνουν είναι περισσότερα από αυτά που τους χωρίζουν.

Πάνω στο συγκεκριμένο θέμα θέλω να προσθέσω οτι δεν είναι μόνο ο εξολοθρευτικά αντισημίτης και ομοφοβικός Πλεύρης που μας ενώνει αλλά και ένα γενικότερο κλίμα υποκρισίας και πατερναλισμού που κυριαρχεί στους “φιλεύθερους” χώρους. Ενδεικτικό αυτού του κλίματος αποτέλεσε η ανακοίνωση της Ελληνικής Ομοφυλοφυλικής Κοινότητας για το indymedia: “πριν από ένα χρόνο κυκλοφόρησε στην γκέι ειδησεογραφία μια απροσδόκητη είδηση. Ενας ομοφυλόφιλος Παλαιστίνιος, έφυγε από την Παλαιστίνη και ζήτησε καταφύγιο στο Ισραήλ. Η ζωή του κινδύνευε από τους φανατικούς μουσουλμάνους και έφυγε για να μην εκτελεστεί…Οι δήθεν προοδευτικοί κι αριστεροί του Athens Indymedia καταξέσχισαν τους συντάκτες της είδησης χρησιμοποιώντας βρωμερούς και μισαλλόδοξους χαρακτηρισμούς. Ο Παλαιστίνιος γκέι έγινε “προδότης του λαού του που νοιαζόταν μόνο για τον κώλο του” κι όσοι μιλούσαν για το δικαίωμα των ομοφυλόφιλων να ζήσουν, ονομάζονταν “πράκτορες της Μοσάντ και της CIA”.

Το αστέρι των εβραίων ομοφυλοφίλων στα στρατόπ.εξόντωσης

Συνοψίζοντας: ενώ αναμφίβολα η εβραϊκή καταγωγή του οδήγησε τον Χριστιανισμό να απορρίπτει την ομοφυλοφιλία, ο μοντέρνος Ιουδαϊσμός έχει  υιοθετήσει μια τελείως διαφορετική στάση και στην πλειοψηφία του, (με την μεγάλη εξαίρεση του Ορθόδοξου Ιουδαϊσμού), έχει ενσωματώσει την GLBT κοινότητα στην θρησκευτική και κοινοτική ζωή χωρίς αυτό να σημαίνει οτι δεν υπάρχουν και κρούσματα ομοφοβίας σε ευθεία συνάρτηση με το γενικότερο κλίμα της κοινωνίας. Επιπλέον η εβραϊκή παράδοση έχει υπάρξει παραδοσιακά φιλελεύθερη και είναι στο χέρι όλων μας να παραμείνει τέτοια – άλλωστε ας μην ξεχνάμε οτι οι ίδιοι άνθρωποι που πετούν το “πούστης” ως βρισιά, πετούν μαζί και το “εβραίος”, όπως είδαμε στην περίπτωση των οπαδών του ΠΑΟΚ.

Trivia:

• από τους πιο γνωστούς ανοικτά ομοφυλόφυλους εβραίους να αναφέρω τον δολοφονημένο πολιτικό Χάρβευ Μιλκ, τον τραγουδιστή Λου Ριντ, τον σχεδιαστή Μαρκ Τζεικομπς και την Αρχιραβίνο Τοβά Σπίτζερ που ηγείται του Αναδομητικού Ιουδαϊσμού και είναι λεσβία.
• Κατά την διάρκεια της έρευνας μου συγκινήθηκα διαβάζοντας την ιστορία των Σέφερ Τορά, (χειρόγραφων παπύρων της Τορά που διαβάζονται στην συναγωγή), της LBGT συναγωγής Μπετ Μισπαχά, (Σπίτι της Οικογένειας στα εβραϊκά). Ο πρώτος πάπυρος υπήρξε ένα μόνιμο δάνειο μιας συναγωγής του Λονδίνου το 1979 και αρχικά ανήκε στην κοινότητα Ντόλνι Κούνιτσε στην Τσεχοσλοβακία και η οποία εξοντώθηκε στο Ολοκαύτωμα. Ο τελευταίος της πάπυρος έχει ένα ουράνιο τόξο και γράφει στο διακοσμητικό του κάλυμμα ένα κομμάτι της Τορά: Και όταν δω το ουράνιο τόξο θα θυμηθώ την Διαθήκη μου.

Σας αφήνω με ένα βίντεο με εβραϊκούς γάμους:

• Y. Yacoel – Memories 1941-1943; ed.Paratiritis 1993

• Γ.Γιακοέλ – Απομνημονεύματα 1941-1943; εκδ.Παρατηρητής 1993

Συγγρ. : Γιακοέλ, Γιομτώβ
Επιμελ. : Αμπατζοπούλου, Φραγκίσκη
123Σελ. Μαλακό εξώφυλλο 21χ14
ISBN : 960-260-757-2
1993-1 Θεσσαλονίκη
Γλώσσα : Ελληνικά,

Ελληνικά:

Εξέχον μέλος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, ο Γιομτώβ Γιακοέλ υπήρξε για 20 χρόνια νομικός της σύμβουλος και ασχολήθηκε με την πολιτική σε κοινοτικό και εθνικό επίπεδο. Επιπλέον υπήρξε από τους πιο σημαντικούς εντεταλμένους της Κοινότητας στις σχέσεις της με το Ελληνικό Κράτος και έτσι υπήρξε παρόν σε όλα τα σημαντικά γεγονότα της εποχής.

Τα απομνημονεύματα του καλύπτουν την περίοδο μεταξύ Απριλίου 1941, όταν η γερμανική Κατοχή μόλις είχε ξεκινήσει και τελειώνουν την πρώτη εβδομάδα του Μαρτίου του 1943 όταν το πρώτο βαγόνι μεταφοράς ζώων που περιείχε 2800 θεσσαλονικείς εβραίους ξεκίνησε για το Άουσβιτς. Και ο ίδιος εκτοπίσθηκε και δούλεψε στα ζοντερκομάντο, (την μεταφορά των πτωμάτων από τους θαλάμους αερίων στα κρεματόρια) – εκτελέσθηκε τον Απρίλιο του 1944.

Τα απομνημονεύματα του καλύπτουν όλες τις φάσεις της γερμανικής Κατοχής: τους ανθρώπους που τοποθέτησαν οι γερμανοί ως επικεφαλείς της Κοινότητας και τις αποτυχίες τους, τον αμφιλεγόμενο ρόλο του Αρχιραβίνου Κόρετζ, τους χιλιάδες εβραίους που είχαν επιταχθεί για καταναγκαστική εργασία στις ελληνική επαρχία και πέθαναν από ελονοσία, τα λύτρα που ζήτησαν οι γερμανοί για να τους απελευθερώσουν, τον ρόλο των ελληνικών Αρχών στην καταστροφή του νεκροταφείου, τα αντιεβραϊκά μέτρα των γερμανών και την ανάμεικτη αντίδραση του χριστιανικού πληθυσμού.

Το εξαιρετικό προσόν αυτού του βιβλίου είναι οτι δεν είναι επηρεασμένο από την μετέπειτα γνώση των γεγονότων. Αποτυπώνει με ακρίβεια και νηφαλιότητα τις σκέψεις, φόβους, ελπίδες και το κλίμα της εποχής χωρίς την πλήρη γνώση της γενοκτονίας που συνέβαινε εκείνη την στιγμή. Κατά την γνώμη μου είναι μια από τις πιο σημαντικές μαρτυρίες για την εξόντωση της εβραϊκής κοινότητας στην Θεσσαλονίκη και πραγματικά ανοίγει τα μάτια για το κλίμα της εποχής. Να σημειωθεί επίσης η εξαιρετική εισαγωγή της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου που συνοπτικά καταφέρει να παρουσιάσει τα κομβικά σημεία του ελληνικού Ολοκαυτώματος στα ιστορικά πλαίσια της εποχής,

English:

A prominent member of the Jewish Community of Thessaloniki, Yomtov Yacoel was for 20 years its legal adviser and involved in communal and national politics. He was one of the most important emissaries of the Community when dealing with the Greek State and thus he was involved first hand in all the major events of the era.

His memoirs cover the period between the April of 1941,when the german occupation of Greece had just began, and the first week of March of 1943, just a week before the first cattle train containing 2.800 Salonica Jews parted for Auschwitz. He himself was deported there, where he worked at the sonderkomando (the jews who transported the dead from the gas chambers to the crematoriums); he was shot on April 1944.

In his memoirs he deals with all the phases of the german occupation: the men that the germans put in charge of the Community and their failures, the role of the archirabbi Koretz, the thousands of jews who were commandeered into forced labor in the greek provinces and died of malaria, the ransom that the germans demanded to set them free, the anti-jewish attitude of the greek General Governor, the role of the greek authorities in the destruction of the jewish cemetery of Thessaloniki, the antisemitic measures of the germans and the mixed reaction of the christian population.

The extreme value of the book lies in the fact that it is untouched by a later knowledge of the events. It portrays accurately and with sobriety the thoughts, fears, hopes and the climate of the period without the complete knowledge of the genocide that was in act. In my eyes it is one of the most important testimonies on the extermination of the Jewish Community of Thessaloniki and a true eye-opener on the climate of that time. To be noted Fragiskis Abatzopoulou’s excelent introduction which succeeds in presenting concisely the key points of the greek Shoah/Holocaust in the historic context of the era.

Στην προηγούμενη ανάρτηση μιλήσαμε για το τι σημαίνουν οι όροι “εβραίος”, “ισραηλίτης”, “ιουδαίος” και “ισραηλινός”. Την σημερινή εποχή οι λέξεις “εβραίος” και “ισραηλίτης” περιγράφουν ακριβώς το ίδιο άτομο και δεν έχουν καμμία απολύτως εννοιολογική διαφορά μεταξύ τους. Ομως, όπως γνωρίζουμε, υπάρχει μια περίεργη διάσταση μεταξύ του πως θα αποκαλέσει ένας χριστιανός έναν εβραίο, πως θα αποκαλέσει ο ίδιος ο εβραίος τον εαυτό του και πως το Κράτος.  Ολοι ξερουμε το “εβραίος” αλλά τότε γιατί χρησιμοποιούμε τον όρο “ισραηλίτης”;

Πιστεύεται οτι η χρήση του όρου “ισραηλίτης” ξεκίνησε στην Ευρώπη ως μια προσπάθεια να γίνει μια καινούργια αρχή την εποχή που οι εβραίοι έγιναν νομικά ισότιμοι πολίτες με την Γαλλική Επανάσταση και τους ναπολεόντειους πολέμους. Ο όρος “εβραίος/juif” με την πάροδο του χρόνου είχε γίνει μια υβριστική λέξη και ήταν συνώνυμη με τα γνωστά αντισημιτικά στερεότυπα – κάτι σαν το ελληνικό “οβριός”. Οπότε στην προσπάθεια να αποκοπούν οι νέες εβραϊκές κοινότητες από τους αρνητικούς συνειρμούς μετονομάστηκαν, με πρωτοβουλία των “μορφωμένων” κύκλων αποφεύγοντας την χρήση της “βρώμικης” λέξης εβραίος και ξανα-αποκτώντας το κύρος ενός λαού της Βίβλου μέσω του βιβλικού όρου “ισραηλίτης”. Η υιοθέτηση της λέξης έγινε σχεδόν έναν αιώνα πριν την δημιουργία του σιωνισμού και της θέσης οτι ο εβραϊσμός αποτελεί μια πολιτική εθνότητα και όχι θρησκεία, άρα η θεωρία οτι έγινε για να τονισθεί μια εθνοτική καταγωγή διαψεύδεται από την ίδια την Ιστορία. Δυστυχώς ο εθνοτικός προσδιορισμός που υιοθετήθηκε από το Ισραήλ είναι ισραηλινός και η φωνητική ομοιότητα με το ισραηλίτης δημιουργεί όντως προβλήματα.

Στο Dictionnaire historique de la langue française διαβάζουμε μια παρόμοια εξήγηση από τον γάλλο λεξικογράφο Ray:

«À partir du milieu du XIX s., le mot [juif] reflète la montée du racisme antisémite ; des lors, les emplois insultants en apellatifs, les synonyms injurieux et la création de dérivés péjoratifs sont plus actifs. À certaines époques, on a conseillé d’éviter le mot au profit d’israélite, plus neutre, mais il a été repris et revendiqué (conscience juive, renouveau juif), un peu à la manière de nègre»

Επίσης το ειδικό βάρος του όρου “ισραηλίτης” απεικονίζεται στην έκφραση un bon Israélite «άνθρωπος ειλικρινής και ακέραιος» (με αφετηρία την Κ.Δ., Ιωάνν. 1:47). Αρα δεν είναι παράλογο να υποθέσουμε οτι όντως η υιοθέτηση του όρου “ισραηλίτης” υπήρξε ένα είδος πρόδρομου politically correct της εποχής από τους μη-εβραίους της εποχής. Η χρονική εμφάνιση του όρου στην Γαλλία γύρω στο 1700 και η διατήρηση του ως τις αρχές του 20ου επιβεβαιώνουν την υπόθεση αυτή.

Η επιρροή της Γαλλίας στην ελληνική πολιτισμική παράδοση, (αντικατοπτρίζεται από την συμμετοχή της Ελλάδα στην Οργάνωση Γαλλοφωνίας μέχρι και σήμερα) και τα ήθη της εποχής που ζητούσαν “λόγιες” λέξεις οδήγησαν στην αποφυγή της αναπαραγωγής της “βρώμικης” λέξης εβραίος, (πολύ κοντινή στο σχεδόν υβριστικό οβριός) από το Ελληνικό Κράτος και τις εφημερίδες. Ετσι επικράτησαν ο εκλεπτυσμένος, γαλλικής και Βιβλικής καταγωγής γαρ, όρος “ισραηλίτης” και λιγότερο συχνά ο “ιουδαίος”. Η επιβίωση του όρου “ισραηλίτης” μέχρι σήμερα συνδέεται με την επιβίωση της καθαρεύουσας μέχρι τη δεκαετία του ‘70 και την συντηρητικότητα που χαρακτηρίζει το ελληνικό κράτος. Ας μην ξεχνάμε οτι δεν είναι η μοναδική περίπτωση επιβίωσης  όρου της καθαρεύουσας, πχ ακόμα χρησιμοποιούμε το Ηνωμένες Πολιτείες αντί του ορθού στη δημοτική Ενωμένες Πολιτείες. Αλλωστε οι Ισραηλιτικές Κοινότητες δεν έχουν καν την νομική δυνατότητα να αλλάξουν όνομα αφού η ίδρυση τους ορίζεται με λεπτομέρειες από τον νόμο 2456/1920 «περί ισραηλιτικών κοινοτήτων» που διέπει την λειτουργία τους

Συνοψίζοντας, η άποψη μου είναι οτι η επικράτηση του όρου στην Ελλάδα έγινε, (ο κάθε λόγος ισχύει από μόνος του ή σε συνδυασμό με τους άλλους):

1. λόγω της επίδραση της Γαλλικής κουλτούρας τόσο στην Ελλάδα, όσο και στον ίδιο τον Ελληνικό Εβραϊσμό μέσω της Alliance,
2. την αποφυγή του “βρώμικου” όρου εβραίος,
3. ο νέος όρος έδινε κύρος χάρη στην Βιβλική του κληρονομιά.

Οτι αποτελούσε ξένη προς τους εβραίους πρωτοβουλία, αν και όχι δυσάρεστη, ενισχύεται από μερικά γεγονότα που αφορούν τους αυτοπροσδιορισμούς που υιοθετούσαν οι ίδιοι οι Εβραίοι Ελληνες.

Ο πρώτος είναι η ονομασία του εβραϊκού πολιτικού κόμματος στις εκλογές του 1926 – “Εβραϊκή Πολιτική Ένωσις”. Ο δεύτερος είναι ένα κοινοτικό έγγραφο του 1943 στα ισπανοεβραικά όπου η κοινότητα αυτοχαρακτηρίζεται ως Communita Djudia de Thessaloniki. Επιπλέον έχουμε την παρουσία της δίγλωσσης εβραϊκής εφημερίδας La Tribune Juive/Το Εβραικό Βήμα το 1925. Καν σύγχρονα εβραϊκά ιδρύματα όπως το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδας και το Εβραϊκό Μουσείο της Θεσσαλονίκης ονομάζονται “εβραϊκά” και όχι “ισραηλιτικά”. Από εκεί και πέρα προσφέρω και την προσωπική μου μαρτυρία οτι η εξήγηση που μου δίνονταν στην παιδική μου ερώτηση γιατί λέμε οτι είμαστε εβραίοι αλλά μας γράφουν ισραηλίτες (στα απολυτήρια του Δημοτικού, στα πιστοποιητικά γεννήσεως, στην ταυτότητα), ήταν οτι σημαίνει το ίδιο πράγμα αλλά είναι “πιο επίσημο”. Επίσης χαρακτηριστικό είναι ότι στα σημερινά εβραϊκά κοινοτικά έντυπα στην δημοτική οι εβραϊκές κοινότητες του εξωτερικού ονομάζονται όντως “Εβραϊκές” και μόνο οι ελληνικές κοινότητες συνεχίζουν να ονομάζονται “Ισραηλιτικές”.

Με άλλα λόγια το “ισραηλίτης” αποτέλεσε ένας εξωτερικός χαρακτηρισμός ο οποίος υιοθετήθηκε από τις εβραϊκές κοινότητες προς τέρψη τρίτων, ενώ οι ίδιες διατήρησαν το εβραίος/djudio. Η διατήρηση μέχρι σήμερα έχει να κάνει σχέση με τη συντηρητικότητα του Κράτους, την έλλειψη αντιδράσεων εκ μέρους του Ελληνικού Εβραϊσμού που άλλωστε δεν έχει κάποιο λόγο να αντιδράσει και οτι το “ισραηλίτης” εμφανίζεται πιο αριστοκρατικό οπότε πολλοί το υιοθετούν εν είδη πολιτικής ορθότητας (όπως παλιά θεωρούνταν στην Ελλάδα πιο πολιτικά ορθό να αναφέρεσαι σε “αθίγγανους” αντί για “γύφτους”).

Η μαρτυρία του Antonio Boari, στελέχους της Democrazia Cristiana στην Ιταλία είναι ενδεικτική για την κατάσταση στις αρχές του αιώνα όπου το “εβραίος” ήταν σχεδόν υβριστική λέξη:

Τότε – και εγώ το θυμάμαι καλά – ούτε που προφέρονταν η λέξη “εβραίος”. Και όχι μόνο αυτό, όταν δεν μπορούσες να το αποφύγεις χρησιμοποιούνταν η λέξη “ισραηλίτης” για να ξεχωρίσεις ένα διαφορετικό θρησκευτικό πιστεύω.

Κατά την ταπεινή μου άποψη αυτό το απόσπασμα συνοψίζει άριστα και το όλο θέμα.

///

English Summary:

This article, again in greek, deals with the establishment of the word “Israelite” to define officially the jewish population of Greece, instead of using the common appellative “Jew”. It explains how “Israelite” became the politically correct word in the 19th century since the word “Jew” had become a pejorative term and how Greece borrowed this word from the french language, (being under the french cultural egemony). Also it illustrates the reasons behind it’s survival today in Greece in a curious state where Greek Jewry addresses itself as “israelites” in official occasions and as “εβραίοι/jews” in all others.
–

Οταν μιλάμε για το Εβραϊκό Νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης, 350/500.000 τάφους που καταστράφηκαν μετά από πρωτοβουλίες τοπικών παραγόντων, ξεχνάμε οτι η καταστροφή δεν ήταν ολοκληρωτική. Για πολλά χρόνια, μέχρι που το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο αποφάσισε δυστυχώς να τοποθετήσει εκεί την Πανεπιστημιούπολη, η περιοχή έμενε ρημαγμένη με μαρμάρινες ταφόπλακες και διασκορπισμένα οστά. Αυτό που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα από τον γνωστό σαλονικιό συγγραφέα Αντώνη Σουρούνη που μιλά για τα παιδικά του χρόνια στη Θεσσαλονίκη μετά τον Β’ΠΠ. Μιλάει για μια ιερόδουλο, την Σούλα, που δούλευε στην περιοχή των εβραϊκών μνημάτων και το πώς πέθανε όταν έπεσε σ’ένα ανοικτό λάκκο από ασβέστη – σε αυτή την περίπτωση το φόντο της αφήγησης είναι σημαντικό για να τεκμηριωθεί η συνύπαρξη της Θεσσαλονίκη με την μισοκατεστραμμένη εβραϊκή νεκρόπολη της.

… Τη Σούλα, το Σουλάκι, τη Σουλάρα την έβλεπα πολύ καιρό πίσω από το γήπεδο του ΠΑΟΚ, εκεί που πιο πάνω ήταν τα ρημαγμένα από τους Γερμανούς εβραίικα μνήματα, παραπάνω η Βαγγελίστρα καi παραδίπλα το Γυμνάσιο μας. Οσοι το σκάναμε τις τελευταίες ώρες το απόγευμα για να πάμε στα ραντεβού, όλοι εκεί μαζευόμασταν. Στεκόνταν ακουμπησμένη στο τοίχο της κερκίδας με σηκωμένο φουστάνι και μπροστά της υπήρχε πάντα μια σειρά φαντάροι ο ένας πίσω από τον άλλο σαν να περιμέναν συσσίτιο.

Τώρα δεν ανεβοκατέβαινε πια την Μουσών, επειδή ο δρόμος από κει που δούλευε ήταν πιο κοντά στο σπίτι της, γι’αυτό και περνούσε από τα χαλάσματα του εβραικού νεκροταφείου και μετά δίπλα από το δικό μας. Ενα βράδυ που γύριζε κατάκοπη τσαλαβουτώντας σε λάσπες και σκοντάφτοντας στις μαρμάρινες πλάκες των ανοικτών τάφων, έπεσε σ’ένα λάκκο με αναμμένο ασβέστη που είχαν ανοίξει κάτι εργάτες και κάηκε.

“Το μονοπάτι στη θάλασσα”, Αντώνης Σουρούνης
εκδ.Καστανιώτης, 2006

Μια μίνι/αυτοβιογραφία του Α.Σουρούνη μπορεί να βρεθεί εδω.

–

English Translation of the main body:

When we talk about the Jewish Cemetery of Thessaloniki, 350/500.000 tombs destroyed by initiative of local elements, we forget that the destruction was not total. For many years, until the University of Thessaloniki unfortunately decided to build there it’s campus, the area rested devastated with marble gravestones and human remains laying scattered. What follows is an excerpt by renown Salonica-born writer Antonis Sourounis who talks about his childhood years in Thessaloniki just after WW2. He talks about a prostitute, Soula, who worked in the area of the cemetery and how she died when she fell into a pit full of lime that some workers had set up – in this case the background is important in documenting the co-existence of Thessaloniki with it’s semi-destroyed jewish cemetery.

[excerpt follows]

This post is aimed to clarify what the terms “jew”, “israelite”, “israeli”, “judaic” mean and how they are used to describe Jews in the modern era and in specific Greece. Currently there is a huge confusion in Greece as to the meaning of these terms; a logical consequence of the utter and total lack of information about Judaism and Jewish Greeks in school and mass media.

I thought it was fit to keep this in greek since many of the terms that I’m going to comment on are greek and often non translatable – not to mention that they acquire a different meaning in greek than english. I intend to translate it but for the moment if you’re interested please use Google Translate to translate it from greek to english.

Ενας μικρός πρόλογος…

Δ/της.Εσύ παιδί μου είσαι ιουδαίος, σωστά;
Εγώ.Μάλιστα, απλώς να σας αναφέρω οτι για το κράτος είμαι “ισραηλίτης”. Το αναφέρω απλώς για την ορκωμοσία.
Δ.Μην ανησυχείς για την ορκωμοσία, είχαμε και έναν άλλο από εσάς πέρσι αν και εκείνος ήταν ιουδαίος και όχι ισραηλίτης
Ε.Μα το ίδιο πράγμα είναι κ.διοικητά
Δ.Καλά, καλά – δε με απασχολούν οι δογματικές σας διαφορές μεταξύ σας. (ιουδαίων και ισραηλιτών όπως κατάλαβα μετά αφού τα θεωρούσε διαφορετικά δόγματα όπως καθολικοί και ορθόδοξοι).
Ε. (…)

Διάλογος μεταξύ του διοικητή του Κέντρου Εκπαίδευσής Νεοσυλλέκτων και εμένα

” …Κεντρικό Ισραηλινό Συμβούλιο… “

Γ.Καρατζαφέρης σε τηλεοπτική εκπομπή (αντί για Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο)

Αυτά είναι δυο παραδείγματα για τη τεράστια σύγχυση που υπάρχει στην Ελλάδα μεταξύ των εννοιών “εβραίος”, “ισραηλίτης”, “ισραηλινός”, “ιουδαίος”. Αυτή η σύγχυση δεν περιορίζεται στον “αμόρφωτο” κόσμο, (βέβαια η έννοια αμόρφωτος έχει σχετική έννοια όταν έχουμε υποχρεωτική εκπαίδευση μέχρι το Γυμνάσιο), αλλά επεκτείνεται σε όλους τους τομείς της κοινωνίας. Πολλές φορές είναι προϊόν αθώας άγνοιας, όπως στο παράδειγμα του ανώτερου αξιωματικού που περιέγραψα. Αλλες φορές είναι μια συγκεκριμένη κακόβουλη προσπάθεια να γίνει σύγχυση των εννοιών ώστε να παρουσιαστούν οι εβραίοι έλληνες ως υπήκοοι ξένων κρατών ή οτι υιοθετούν εθνικούς και εθνοτικούς προσδιορισμούς διαφορετικούς από τους ελληνικούς, όπως θεωρώ ότι έκανε ο κ.Καρατζαφέρης. Και στο τέλος υπάρχουν οι περιπτώσεις ειλικρινούς ηλιθιότητας όπως η μεταφράστρια της ΕΤ3 που μεταφράζοντας ένα ξενόγλωσσο ντοκιμαντέρ για τη διαμάχη στη Μέση Ανατολή, αναφέρονταν διαρκώς στους “ισραηλινούς” ως “ισραηλίτες”, (γιατί δεν μπορώ να πιστέψω ότι έγινε επίτηδες και μεταφραστές, εκφωνητές και υπεύθυνοι της ΕΤ3 είχαν πονηρούς σκοπούς. οπότε επιλέγω να θεωρήσω ουσιαστικά κανείς δεν ελέγχει την ποιότητα των εκπομπών).

Βασικές έννοιες

Για να ξεκινήσουμε να ξεκαθαρίσω οτι οι έννοιες “εβραίος”, “ισραηλίτης” και “ιουδαίος” ταυτίζονται απόλυτα σήμερα. Δηλαδή είναι διαφορετικές λέξεις που εκφράζουν τον ίδιο άνθρωπο, αν και η ιστορική προέλευση της κάθε λέξης είναι διαφορετική.

Εβραίος: Προέρχεται από την εβραική ρίζα “ivri/hever” που σημαίνει “περνάω πέρα” και αναφέρεται στο πέρασμα του Ιορδάνη Ποταμού από τους Εβραίους κατά την Εξοδο από την Αίγυπτο προς στην Γη της Χαναάν (άλλοι ισχυρίζονται οτι αφορά το πέρασμα από τον Ευφράτη όταν ο Αβραάμ μεταναστεύσε από την Μεσσοποταμία). Αναφέρεται στο οποιοδήποτε άτομο που πιστεύει στην εβραική θρησκεία ή αναγνωρίζει τον εαυτό του στο σύνολο των θρησκευτικών και πολιτισμικών παραδόσεων του εβραικού πολιτισμού.
“Είμαι ελληνικής καταγωγής, έλληνας υπήκοος, εβραϊκού θρησκεύματος”.

Ισραηλίτης: Ακριβές συνώνυμο του “εβραίος”. Η μετάφραση είναι: “αυτός που ανήκει στο λαό που κατάγεται από τον Ιακώβ”. Ο Ιακώβ μετά από μια πάλη με τον Θεό άλλαξε το όνομα σε Ισραήλ, (σημαίνει “ο Θεός τον ενδυνάμωσε”) και έτσι έχουμε τους ισραηλίτες – τους απογόνους του Ιακώβ.

Στην Παλαιά Διαθήκη/Τορά όταν μιλάμε για τον Λαό του Ισραήλ (αν και η αυθεντική εβραική έκφραση είναι Γιοι του Ισραήλ), δηλαδή τους Ισραηλίτες, αναφερόμαστε στην θρησκευτική και εθνική ομάδα που συνιστούσε το αρχαίο Βασίλειο του Ισραήλ και είναι ο λαός του Μωυσή, Σολομώντα και Ιησού. Μετά την Διασπορά των ρωμαικών χρόνων ο όρος έχασε το εθνικό του νόημα και σήμερα περιγράφει αποκλειστικά τους πιστούς της Εβραικής θρησκείας στον μη-αγγλόφωνο κόσμο. Στον αγγλόφωνο κόσμο ο όρος είναι αδόκιμος και αναφέρεται αποκλειστικά στο Βιβλικό λαό και όχι στους σύγχρονους εβραίους.
“Στην συναγωγή προχθές μαζεύτηκαν άγγλοι ισραηλίτες, ισραηλινοί ισραηλίτες και έλληνες ισραηλίτες”

Ιουδαίος: Ακριβές συνώνυμο του “εβραίος” και του “ισραηλίτης”. Η ρίζα προέρχεται από το όνομα μιας εκ των πιο σημαντικών των 12 φυλών του Αρχαίου Ισραήλ, της Φυλής του Ιούδα.

Οταν οι αρχαίοι ισραηλίτες γύρισαν από την αιχμαλωσία στην Βαβυλώνα, εγκαταστάθηκαν στο έδαφος της φυλής του Ιούδα. Εκεί δημιουργήθηκε και ένα από τα δυο βασίλεια στα οποία διασπάστηκε το βασίλειο του Σολομώντα, το Βασίλειο του Ιουδα. Σήμερα Ιουδαία ονομάζεται η Δυτική Οχθη στα εβραικά ενώ το “εβραίος” μεταφράζεται ώς “γεουντί”. Το όνομα δεν έχει καμία σχέση με τον Ιούδα Ισκαριώτη, μια συνωνυμία όπως αυτή του Ιησού Χριστού με τον Ιησού του Ναυή, (ο ήρωας της Παλαιάς Διαθήκης που κατέλαβε την Ιεριχώ). Ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε οτι σύμφωνα με τους Προφήτες ο Μεσσίας θα έπρεπε να προέρχεται από την φυλή του Ιούδα και άρα σύμφωνα με τον Χριστιανισμό ο Ιησούς ανήκε στην φυλή του Ιούδα.
“Ο Ιουδαϊσμός είναι μια από τις τρεις μονοθεϊστικές θρησκείες”

Ισραηλινός: ο υπήκοος του σύγχρονου κράτους του Ισραήλ. Μπορεί να είναι εβραίος, χριστιανός ορθόδοξος ή καθολικός, μουσουλμάνος σιϊτης ή σουνίτης, μπαχαί κτλ. Ο όρος δημιουργήθηκε το 1948.
“Ο Ταλαάτ ζεί στην Χαιφα και είναι Ισραηλινός, αραβικής καταγωγής και μουσουλμάνος σουνίτης”

Ισραηλίτες ή Εβραίοι; – σήμερα στην Ελλάδα και τον Κόσμο.

Ο όρος “ισραηλίτης” χρησιμοποιήθηκε κυρίως στην Νότια Ευρώπη και συγκεκριμένα τον εντόπισα στην Ελλάδα και σε λατινογενείς χωρες όπως Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία αν και μόνο στην Ελλάδα συνεχίζει να χρησιμοποιείται ενεργά. Στην αγγλοσαξωνική κουλτούρα, όπως αναφέραμε, ο όρος “ισραηλίτης” περιορίζεται αποκλειστικά για τους κατοίκους του αρχαίου Ισραήλ, δηλαδή στην Παλαιά Διαθήκη.

Σήμερα στην Ιταλία και Ισπανία χρησιμοποιούνται κυρίως οι όροι που προέρχονται από το “εβραίος”, όπως hebreo και ebreo. Αντίθετα στην Γαλλία επανέκαμψε ο αρχικός όρος του “juif”, παρά την ύπαρξη παλαιών και εξαιρετικά σημαντικών εβραϊκών οργανώσεων που ακόμα χρησιμοποιούν το “israelite” – ίσως ενδεικτικό της παλινόρθωσης του όρου “juif” στη συνείδηση της γαλλικής κοινής γνώμης. Οι Εβραίοι Ελληνες χρησιμοποιούν μεταξύ τους το “εβραίος” και όχι το “ισραηλίτης”.

Το “ιουδαίος” είναι αποδεκτό στην Ελλάδα αλλά δεν χρησιμοποιείται ούτε από τους ίδιους τους εβραίους έλληνες αλλά και ούτε επίσημα από το Ελληνικό Κράτος, (ο Ελληνικός Στρατός που τον υιοθετεί λανθάνει σύμφωνα με το γράμμα του νόμου). Αντίθετα χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά στον υπόλοιπο κόσμο σαν “jew”, “juif”, “yahud”, “jude”, “zyd”. Επίσης στα λαδίνο, γλώσσα των σεφαραδίτων εβραίων οι εβραίοι ονομάζονται “djudeo” – ενώ στα εβραικά ονομαζονται “yeudi”.
Πιθανολογώ οτι στην Ελλάδα ο όρος δεν υπήρξε δημοφιλής λόγω της φωνητικής συγγένειας στην ελληνική γλώσσα του “Ιουδαίος” με τον Ιούδα Ισκαριώτη και τους συνειρμούς που έφερνε, (πολλαπλές φορές διάβασα γι’αυτή τη φωνητική σχέση σε λαογραφικά και λογοτεχνικά κείμενα) , ενώ σε άλλες γλώσσες δεν υπάρχει μια τόσο αυτόματη σχέση. Χαρακτηριστικά να αναφέρω οτι στην Ιταλία ο όρος “giudeo” χρησιμοποιείται προσβλητικά, όπως στην Ελλάδα χρησιμοποιείται το “οβριός”.

Είναι όμως ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε οτι παρά την αποφυγή του όρου “ιουδαίος”, ο όρος “Ιουδαϊσμός” έχει μια ευρεία απήχηση στην Ελλάδα και χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει την εβραϊκή θρησκεία. Αντίθετα ο όρος “Εβραϊσμός” χρησιμοποιείται κυρίως για να υποδηλώσει το σύνολο της κοινότητας των ελλήνων πολιτών εβραϊκού θρησκεύματος ή το σύνολο των πολιτισμικών παραδόσεων των εβραίων ελλήνων. Δηλαδή όταν μιλάμε για “Ελληνικό Εβραϊσμό” δηλώνουμε τις εβραϊκές κοινοτικές οργανώσεις της Ελλάδας ή τις εβραϊκές ελληνικές πολιτισμικές παραδόσεις – ενώ ο όρος “Ελληνικός Ιουδαϊσμός” είναι αδόκιμος και φέρνει συνειρμούς για μια ιδιαίτερη ελληνική θρησκευτική εκδοχή της “κλασσικής” εβραϊκής θρησκείας. Το ίδιο συμβαίνει και στις λοιπές γλώσσες με την διαφορά οτι στις αγγλοσαξωνικές χώρες εννοιολογική μετάφραση του όρου “εβραϊσμός” είναι το “Jewry” (thanks plagal for the tip!) ενώ το “Judaism” αναφέρεται στη θρησκεία . Βέβαια να αναφέρω οτι στις ΗΠΑ πιο συχνά αναφέρονται σε “American Jewish Organizations” παρά σε “American Jewry” όσο αφορά την κοινοτική ζωή.

Τελικα…

Ο επίσημος κρατικός χαρακτηρισμός των Εβραίων Ελλήνων είναι “έλληνες ισραηλίτες”, ένας χαρακτηρισμός που υιοθετείται από το Ελληνικό Κράτος και από τα επίσημα όργανα του Ελληνικού Εβραϊσμού. Αν μιλάμε για “έλληνες εβραίους” ή “έλληνες ισραηλίτες” μιλάμε για ακριβώς το ίδιο πράγμα – αν και ο πρώτος έχει μια πιο ευρεία χρήση, ενώ ο δεύτερος περιορίζεται σε πιο επίσημες στιγμές. Ο όρος “έλληνας ιουδαίος” δεν είναι δόκιμος στα ελληνικά αν και τυπικά έχει την ίδια σημασία με τους δυο προαναφερθέντες.

Σκέτο το “εβραίος” υποδεικνύει μόνο το θρήσκευμα χωρίς να αναφέρεται σε καταγωγή ή υπηκοότητα. Σκέτο το “ισραηλίτης” επίσης αναφέρεται στο μόνο στο θρήσκευμα, εκτός και αν αναφερόμαστε στη Παλαιά Διαθήκη οπότε αναφέρεται στους κατοίκους του εθνικού αρχαίου βασιλείου του Δαυίδ. Ο “Λαός του Ισραήλ” είναι οι σύγχρονοι ισραηλινοί εβραίοι/μουσουλμάνοι/χριστιανοί, εκτός και αν μιλάμε για την Παλαιά Διαθήκη οπότε είναι οι απόγονοι του Ιακώβ/Ισραήλ, δηλαδή οι Αρχαίοι Εβραίοι – εκεί βέβαια χρησιμοποιείται το Γιοι του Ισραήλ/Bnei Israel.

Τονίζω το γεγονός οτι ούτε το ισραηλίτης, ούτε το εβραίος και ούτε το ιουδαίος έχουν την οποιοδήποτε εθνοτική σημασία ή είναι ενδεικτικά καταγωγής – περιορίζονται αποκλειστικά στην περιγραφή του θρησκεύματος, (με μοναδική εξαίρεση την χρήση τους στην Παλαιά Διαθήκη). Οι όποιοι διαχωρισμοί σήμερα οτι το εβραίος είναι ενδεικτικό θρησκεύματος και ισραηλίτης ενδεικτικό φυλής γίνονται εκ του πονηρού και είναι άκυροι.

Αντίθετα το “Ισραηλινός” είναι ενδεικτικό υπηκοότητα και καταγωγής – δεν έχει, όμως, καμία σχέση με τους εβραίους έλληνες και είναι σύγχρονος όρος που δημιουργήθηκε μετά το 1948, (η αναφορά σε “ισραηλίτες” όταν μιλάμε για το Ισραήλ είναι λανθασμένος - καν οι σύγχρονοι εβραίοι ισραηλινοί δεν αυτοχαρακτηρίζονται ως ισραηλίτες).

Προσωπικά θεωρώ ορθότερο τον όρο “εβραίοι έλληνες”, όπως ακριβώς μιλάμε για “χριστιανούς έλληνες”. Η χρήση του “έλληνας εβραίος” έναντι του “εβραίοι έλληνες”, όπως έχει επικρατήσει και μεταξύ των ίδιων των θεσμικών οργάνων του Ελληνικού Εβραϊσμού δεν είναι πάντα η καλύτερη δυνατή και προσωπικά την αποφεύγω αν και ομολογώ οτι χρειάζεται ενσυνείδητη προσπάθεια. Βέβαια αυτό αποτελεί επουσιώδες δευτερεύον θέμα το οποίο είναι ζήτημα ύφους και όχι εννοιών. “Ιουδαϊσμός” ή “Εβραϊκή Θρησκεία“ αποτελούν τους δόκιμους όρους στα ελληνικά για να υποδηλώσουν την θρησκεία και το σύνολο των εβραίων ελλήνων είναι ο “Ελληνικός Εβραισμός”. Επίσης τονίζω οτι η χρήση του “εβραίος” έναντι του “ισραηλίτης” δεν είναι θέμα politically correct εκφράσεων αλλά απλής πραγματικότητας αφού από πάντα οι εβραίοι έλληνες αυτοχαρακτηρίζονταν έτσι, στην ελληνική γλώσσα διαχρονικά επικρατεί ο όρος “εβραίος”, η προσβλητική έκφραση καλύπτεται από τον όρο “οβριός” και ο χαρακτηρισμός “ισραηλίτης” υπήρξε ένας ετεροπροσδιορισμός από την μεριά του Ελληνικού Κράτους και προκαλεί σύγχυση μετά το 1948.

Να επαναλάβω οτι σκοπός μου ήταν να διευκρινίσω την χρήση των όρων σήμερα και στο άμεσο παρελθόν. Σε επόμενη ανάρτηση θα ασχοληθούμε με τον ακόμα πιο δύσκολο ερώτημα του ποιος και τι είναι ένας εβραίος, (άσχετα με το πως τον φωνάζουμε) και τι εννοούμε εβραϊκή ταυτότητα – εκεί θα ανήκει και η όποια συζήτηση την οποία πολλοί ίσως θελήσουν να ανοίξουν τώρα. Επίσης στην αμέσως επόμενη ανάρτηση μου θα ασχοληθώ στο ερώτημα του γιατί έχει επικρατήσει ο όρος “ισραηλίτης” για την επίσημη χρήση έναντι του “εβραίος”.

Ερωτήσεις και διευκρινησεις ευπρόσδεκτες – επίσης ενδιαφέρον θα είχαν όποιες ιστορίες για  ευφάνταστους ορισμούς έχετε ακούσει στην καθημερινότητα σας.

Δεν θα μπορούσα να βρω καλύτερο τρόπο να εγκαινιάσω τα ελληνικά σε αυτό το ιστολόγιο από μια συνταγή μαγειρικής που έχω μάθει να λατρεύω, τα μελιτζανoμπουρεκάκια. Η συνταγή είναι κλασσική σεφαραδίτικη και προέρχεται από τον Αθηναίο. Η πηγή συγκεκριμένα είναι αυτό το άρθρο και τον ευχαριστώ για την άδεια αναπαραγωγής.

For a translation in english of this traditional greek sephardic recipe of aubergine pies (Borrekitas de meredjéna or melitzanoboyrekakia in greek) you can click here for a translation provided by Athanasios Ioannou, to whom go my sincere thanks and compliments!

Η συνταγή που θα προτείνουμε αυτήν την εβδομάδα, μετά και από τη σύσταση του συγγραφέως που εμείς ζητήσαμε για τους αναγνώστες μας, αποτελεί για τους λάτρεις του φαγητού μια κορυφαία μαγειρική δημιουργία. Τα μπουρεκάκια της μελιτζάνας, τα μπορρεκίτας ντε μερετζένα, όπως λέγονται στα λαντίνο, το γλωσσικό ιδίωμα των σεφαραδιτών, είναι αδύνατον να μην τα αγαπήσετε από την στιγμή που θα τα πρωτοδοκιμάσετε.

Μπουρεκάκια με μελιτζάνα – Borrekitas de meredjéna :

Υλικά για τη ζύμη

1 ποτήρι αραβοσιτέλαιο
1 ποτήρι νερό
4 φλυτζάνια του τζαγιού αλεύρι
100 γρ.γιαούρτι
1 αυγό για την επάλειψη.

Υλικά για τη γέμιση

2 μελιτζάνες φλάσκες
400 γρ.τυρί φέτα
2 αυγά
Λίγο ελαιόλαδο
Αλάτι και πιπέρι

Βάζουμε σε μία κατσαρόλα το λάδι και το νερό και τα αφήνουμε να πάρουνε μια βράση.
Αποσύρουμε την κατσαρόλα και προσθέτουμε το αλεύρι και το γιαούρτι. Το ανακατεύουμε καλά. Σκεπάζουμε τη ζύμη και την αφήνουμε να «ξεκουραστεί».
Στο μεταξύ, ετοιμάζουμε τη γέμιση.
Ψήνουμε τις μελιτζάνες. Όταν κρυώσουν τις πολτοποιούμε με ένα πιρούνι. Προσθέτουμε το τυρί, τα αυγά, αλάτι, πιπέρι και 1 κουταλιά λάδι. Τα ανακατεύουμε καλά όλα μαζί.

Παίρνουμε από τη ζύμη μπαλάκια και ανοίγουμε δίσκους πάχους 0,5 εκ. Βάζουμε από μια κουταλιά γέμιση στη μέση από κάθε δίσκο και τους διπλώνουμε.
Κόβουμε χρησιμοποιώντας τα χείλη ενός ποτηριού ό,τι περισσεύει. Με το δάχτυλο πιέζουμε ελαφρά τις άκρες ώστε να ενωθούν καλά.
Χτυπάμε ένα αυγό και με το πινέλο αλείφουμε τα μπορεκίτας.
Αλείφουμε ένα ταψί με λάδι, τοποθετούμε σε σειρές τα μπορεκίτας και τα ψήνουμε στους 180 βαθμούς, μέχρι να ροδίσουν.

Προσωπικά εμένα τα μπουρεκάκια μου θυμίζουν Πέσσαχ και εμένα, μικρό, να ελπίζω κρυφά οτι  θα προλάβαινα να κλέψω κανένα πριν τα βγάλει η μητέρα μου στο εορταστικό τραπέζι του Σέντερ! Η μελιτζάνα, όπως αναφέρει το άρθρο, παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στην σεφαραδίτικη κουζίνα και εδώ έχουμε το τέλειο συνδυασμό της με την ελληνική φέτα. Εδώ θα βρείτε μια εναλλακτική συνταγή συνοδευόμενη από φωτογραφίες του μαγειρέματος (στα ιταλικά) – είναι κατ΄εμέ διαφωτιστικό το πως η συνταγή εκεί αλλάζει για να περιλάβει το ιταλικό εθνικό τυρί, το παρμιτζίανο, δείχνοντας το πως η τοπική σεφαραδίτικη παράδοση οικοδομούσε τον εθνικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό (δεν άντεχω να μη το ξαναδώ γραμμένο!) την δική της έκφραση.

Με το καλό θα έχουμε μια εναλλαγή άρθρων στα ελληνικά και στα αγγλικά (άλλωστε έχω ήδη γραμμένα πάρα πολλά) – ως τοτε; Καλή σας Όρεξη!

υγ. Να ευχαριστήσω και την offshore για την υπομονή της. :D

Here are some very interesting posts on antisemitism and the Greek Left΄, a huge subject and quite controversial I might add. They arrive from some great sites and I thoroughly recommend you to read more of their stuff; they’re jungle -report, tuki8eblom and terminal119. And if you’re further interested into this matter take a look at a recent interview from A.Tsipras to me, (unfortunately all four are in greek).

We begin by jungle-report which speaks of the connections of the left-wing magazine Resalto to the antisemitic and racist parliamentary party of LAOS and how their thematology and rhetoric often coincide.

We continue with an impressive post by tuki8eblom that links writers of Resalto to the Holocaust Denier’s Conference in Tehreran. To my great surprise and dismay we had a greek partecipant that goes by the name Alfonso Pengas akka Abou Nicola al Yunani, (the photo is him courtesy of tuki via here). Take the time to read the comments, they’re hilarious to the extent of the paranoia and sheer stupidity of the authors.

We end with a fantastic post by the heretical terminal119 that deals with Resalto and the intrinsic antisemitism present in the greek Left. In my opinion one of the few groups to have th courage not to mince words and say stuff as they really are.

There is not much to say other than Greece has a peculiarity that assists us. In Greece the lack of a coherent speech against antisemitism allows that various groups to freely express themselves without the fear of “political correctness”. Thus we get a pretty accurate picture of what they really think, without having to rely on conjectures.

The picture that arises is a troubling one. The Left has always been the champion of Human and Civil Rights but on the case of jews we come across a strange silence. This lack of coherence leads to cases like the K.Plevris trial where absolutely no party of the Greek Left spoke against a well-renown nazi admirer. At the same time they hail any “anti-fascist” initiative and are keen to defending cases politically “appetizing”. Why of this silence? Why this eclectic treatment of the Jewish Community? You tell me! In any case I promise you some very long and hopefully interesting posts on the subject in the future when I get some time. ;-)

Νέοι Φάκελοι/New Folders is a television program in Greece which presents various documentaries on current and past issues pertaining greek interest. On Jan 29 they broadcasted a 16min documentary on the destiny of the Jews of Ioannina during the Holocaust/Shoah. It hosted testimonies of survivors of the camps, interviews of christian and jewish greeks, photos of the actual deportation as it was immortalised by the Propaganda Office of the German Army and included the prickly issue of the post war problems that Ioanniote jews faced after the return from the camps.

The documentary was exquisite and is now available in viewing on the internet – I warmly recommend you to see it even if you don’t understand greek!

The site of Νέοι Φάκελοι/New Folders. (greek)

The actual video of the documentary. (greek)

The greek transcript.

Among the things I have in my drafts is a small presentation of the jewish community of Ioannina – one of the best sources for more extensive information can be found by visiting the site of Kehila Kedosha Jannina. It was built by jewish greeks of romaniote descent in 1927 and hosts extensive information the history of the Community and it’s fate during the Holocaust – it also has a selection of the photos of the actual deportation as mentioned on the documentary.