Abravanel, the Blog

Jewish life and not only in Greece / Εβραϊκή ζωή και όχι μόνο στην Ελλάδα

Γιατί οι κοινότητες ονομάζονται «ισραηλιτικές» και όχι «εβραϊκές»

Posted by Abravanel, the Blog στο 24/10/2008

Στην προηγούμενη ανάρτηση μιλήσαμε για το τι σημαίνουν οι όροι «εβραίος», «ισραηλίτης», «ιουδαίος» και «ισραηλινός». Την σημερινή εποχή οι λέξεις «εβραίος» και «ισραηλίτης» περιγράφουν ακριβώς το ίδιο άτομο και δεν έχουν καμμία απολύτως εννοιολογική διαφορά μεταξύ τους. Ομως, όπως γνωρίζουμε, υπάρχει μια περίεργη διάσταση μεταξύ του πως θα αποκαλέσει ένας χριστιανός έναν εβραίο, πως θα αποκαλέσει ο ίδιος ο εβραίος τον εαυτό του και πως το Κράτος.  Ολοι ξερουμε το “εβραίος” αλλά τότε γιατί χρησιμοποιούμε τον όρο “ισραηλίτης”;

Πιστεύεται οτι η χρήση του όρου «ισραηλίτης» ξεκίνησε στην Ευρώπη ως μια προσπάθεια να γίνει μια καινούργια αρχή την εποχή που οι εβραίοι έγιναν νομικά ισότιμοι πολίτες με την Γαλλική Επανάσταση και τους ναπολεόντειους πολέμους. Ο όρος «εβραίος/juif» με την πάροδο του χρόνου είχε γίνει μια υβριστική λέξη και ήταν συνώνυμη με τα γνωστά αντισημιτικά στερεότυπα – κάτι σαν το ελληνικό “οβριός”. Οπότε στην προσπάθεια να αποκοπούν οι νέες εβραϊκές κοινότητες από τους αρνητικούς συνειρμούς μετονομάστηκαν, με πρωτοβουλία των «μορφωμένων» κύκλων αποφεύγοντας την χρήση της «βρώμικης» λέξης εβραίος και ξανα-αποκτώντας το κύρος ενός λαού της Βίβλου μέσω του βιβλικού όρου «ισραηλίτης». Η υιοθέτηση της λέξης έγινε σχεδόν έναν αιώνα πριν την δημιουργία του σιωνισμού και της θέσης οτι ο εβραϊσμός αποτελεί μια πολιτική εθνότητα και όχι θρησκεία, άρα η θεωρία οτι έγινε για να τονισθεί μια εθνοτική καταγωγή διαψεύδεται από την ίδια την Ιστορία. Δυστυχώς ο εθνοτικός προσδιορισμός που υιοθετήθηκε από το Ισραήλ είναι ισραηλινός και η φωνητική ομοιότητα με το ισραηλίτης δημιουργεί όντως προβλήματα.

Στο Dictionnaire historique de la langue française διαβάζουμε μια παρόμοια εξήγηση από τον γάλλο λεξικογράφο Ray:

«À partir du milieu du XIX s., le mot [juif] reflète la montée du racisme antisémite ; des lors, les emplois insultants en apellatifs, les synonyms injurieux et la création de dérivés péjoratifs sont plus actifs. À certaines époques, on a conseillé d’éviter le mot au profit d’israélite, plus neutre, mais il a été repris et revendiqué (conscience juive, renouveau juif), un peu à la manière de nègre»

Επίσης το ειδικό βάρος του όρου «ισραηλίτης» απεικονίζεται στην έκφραση un bon Israélite «άνθρωπος ειλικρινής και ακέραιος» (με αφετηρία την Κ.Δ., Ιωάνν. 1:47). Αρα δεν είναι παράλογο να υποθέσουμε οτι όντως η υιοθέτηση του όρου «ισραηλίτης» υπήρξε ένα είδος πρόδρομου politically correct της εποχής από τους μη-εβραίους της εποχής. Η χρονική εμφάνιση του όρου στην Γαλλία γύρω στο 1700 και η διατήρηση του ως τις αρχές του 20ου επιβεβαιώνουν την υπόθεση αυτή.

Η επιρροή της Γαλλίας στην ελληνική πολιτισμική παράδοση, (αντικατοπτρίζεται από την συμμετοχή της Ελλάδα στην Οργάνωση Γαλλοφωνίας μέχρι και σήμερα) και τα ήθη της εποχής που ζητούσαν «λόγιες» λέξεις οδήγησαν στην αποφυγή της αναπαραγωγής της «βρώμικης» λέξης εβραίος, (πολύ κοντινή στο σχεδόν υβριστικό οβριός) από το Ελληνικό Κράτος και τις εφημερίδες. Ετσι επικράτησαν ο εκλεπτυσμένος, γαλλικής και Βιβλικής καταγωγής γαρ, όρος «ισραηλίτης» και λιγότερο συχνά ο «ιουδαίος». Η επιβίωση του όρου «ισραηλίτης» μέχρι σήμερα συνδέεται με την επιβίωση της καθαρεύουσας μέχρι τη δεκαετία του ’70 και την συντηρητικότητα που χαρακτηρίζει το ελληνικό κράτος. Ας μην ξεχνάμε οτι δεν είναι η μοναδική περίπτωση επιβίωσης  όρου της καθαρεύουσας, πχ ακόμα χρησιμοποιούμε το Ηνωμένες Πολιτείες αντί του ορθού στη δημοτική Ενωμένες Πολιτείες. Αλλωστε οι Ισραηλιτικές Κοινότητες δεν έχουν καν την νομική δυνατότητα να αλλάξουν όνομα αφού η ίδρυση τους ορίζεται με λεπτομέρειες από τον νόμο 2456/1920 «περί ισραηλιτικών κοινοτήτων» που διέπει την λειτουργία τους

Συνοψίζοντας, η άποψη μου είναι οτι η επικράτηση του όρου στην Ελλάδα έγινε, (ο κάθε λόγος ισχύει από μόνος του ή σε συνδυασμό με τους άλλους):

  1. λόγω της επίδραση της Γαλλικής κουλτούρας τόσο στην Ελλάδα, όσο και στον ίδιο τον Ελληνικό Εβραϊσμό μέσω της Alliance,
  2. την αποφυγή του «βρώμικου» όρου εβραίος,
  3. ο νέος όρος έδινε κύρος χάρη στην Βιβλική του κληρονομιά.

Οτι αποτελούσε ξένη προς τους εβραίους πρωτοβουλία, αν και όχι δυσάρεστη, ενισχύεται από μερικά γεγονότα που αφορούν τους αυτοπροσδιορισμούς που υιοθετούσαν οι ίδιοι οι Εβραίοι Ελληνες.

Ο πρώτος είναι η ονομασία του εβραϊκού πολιτικού κόμματος στις εκλογές του 1926 – “Εβραϊκή Πολιτική Ένωσις”. Ο δεύτερος είναι ένα κοινοτικό έγγραφο του 1943 στα ισπανοεβραικά όπου η κοινότητα αυτοχαρακτηρίζεται ως Communita Djudia de Thessaloniki. Επιπλέον έχουμε την παρουσία της δίγλωσσης εβραϊκής εφημερίδας La Tribune Juive/Το Εβραικό Βήμα το 1925. Καν σύγχρονα εβραϊκά ιδρύματα όπως το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδας και το Εβραϊκό Μουσείο της Θεσσαλονίκης ονομάζονται «εβραϊκά» και όχι «ισραηλιτικά». Από εκεί και πέρα προσφέρω και την προσωπική μου μαρτυρία οτι η εξήγηση που μου δίνονταν στην παιδική μου ερώτηση γιατί λέμε οτι είμαστε εβραίοι αλλά μας γράφουν ισραηλίτες (στα απολυτήρια του Δημοτικού, στα πιστοποιητικά γεννήσεως, στην ταυτότητα), ήταν οτι σημαίνει το ίδιο πράγμα αλλά είναι “πιο επίσημο”. Επίσης χαρακτηριστικό είναι ότι στα σημερινά εβραϊκά κοινοτικά έντυπα στην δημοτική οι εβραϊκές κοινότητες του εξωτερικού ονομάζονται όντως “Εβραϊκές” και μόνο οι ελληνικές κοινότητες συνεχίζουν να ονομάζονται “Ισραηλιτικές”.

Με άλλα λόγια το «ισραηλίτης» αποτέλεσε ένας εξωτερικός χαρακτηρισμός ο οποίος υιοθετήθηκε από τις εβραϊκές κοινότητες προς τέρψη τρίτων, ενώ οι ίδιες διατήρησαν το εβραίος/djudio. Η διατήρηση μέχρι σήμερα έχει να κάνει σχέση με τη συντηρητικότητα του Κράτους, την έλλειψη αντιδράσεων εκ μέρους του Ελληνικού Εβραϊσμού που άλλωστε δεν έχει κάποιο λόγο να αντιδράσει και οτι το «ισραηλίτης» εμφανίζεται πιο αριστοκρατικό οπότε πολλοί το υιοθετούν εν είδη πολιτικής ορθότητας (όπως παλιά θεωρούνταν στην Ελλάδα πιο πολιτικά ορθό να αναφέρεσαι σε «αθίγγανους» αντί για «γύφτους»).

Η μαρτυρία του Antonio Boari, στελέχους της Democrazia Cristiana στην Ιταλία είναι ενδεικτική για την κατάσταση στις αρχές του αιώνα όπου το «εβραίος» ήταν σχεδόν υβριστική λέξη:

Τότε – και εγώ το θυμάμαι καλά – ούτε που προφέρονταν η λέξη «εβραίος». Και όχι μόνο αυτό, όταν δεν μπορούσες να το αποφύγεις χρησιμοποιούνταν η λέξη «ισραηλίτης» για να ξεχωρίσεις ένα διαφορετικό θρησκευτικό πιστεύω.

Κατά την ταπεινή μου άποψη αυτό το απόσπασμα συνοψίζει άριστα και το όλο θέμα.

///

English Summary:

This article, again in greek, deals with the establishment of the word «Israelite» to define officially the jewish population of Greece, instead of using the common appellative «Jew». It explains how «Israelite» became the politically correct word in the 19th century since the word «Jew» had become a pejorative term and how Greece borrowed this word from the french language, (being under the french cultural egemony). Also it illustrates the reasons behind it’s survival today in Greece in a curious state where Greek Jewry addresses itself as «israelites» in official occasions and as «εβραίοι/jews» in all others.

16 Σχόλια to “Γιατί οι κοινότητες ονομάζονται «ισραηλιτικές» και όχι «εβραϊκές»”

  1. stavroula said

    Evraios antistixa st aglika einai Hebrew. Alla fusika dn xrhsimopoieitai. Perissotero einai
    Biblikh onomasia. Sthn Amerikh einai diadedomeno «Jewish community».
    Oso gia to Israelites, anaferetai k pali ws Biblikh onomasia edw. Enw antistixa Israelis einai
    oi katoikoi ths xwras tou Israhl. Ap oti 3erw k akouw.

    Podariko ekana s auto to ar8ro:D
    Mallon oloi koimaste. Kalo 3hmerwma.

  2. Γιάννης Παπαδόπουλος said

    Δεν διαφωνώ με τα επιχειρήματά σου. Απλώς, από τη δική μου μελέτη θα ήθελα να επισημάνω ότι στην Αμερική ο όρος Jew, ο οποίος μάλλον πρέπει να αντιστοιχεί στο Ιουδαίος, είχε επίσης αρνητική σημασία καθώς πέρα από το αντισημιτικό κλίμα που επικρατούσε και εκεί οι Εβραίοι συνδέονταν μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο με τη διάδοση ανατρεπτικών ιδεολογιών. Για τον λόγο αυτό ο Horace Kallen υποστήριξε τη χρήση του όρου Hebraic για τις κοινότητες. Δεν επικράτησε, όπως ξέρουμε, απλώς εκφράζει την ίδια αγωνία για αποδοχή.

  3. Αθανασιος Ιωαννου said

    Στις Ηνωμενες Πολιτειες χρησιμποιειται το επιθετο Jewish και οχι το κυριο ονομα Jew. Το τελευταιο εχει μια αοριστη αρνητικη χροια, ετσι μια φραση σαν «My dentist is Jewish» ειναι ουδετερη και αν πω κατι τετοιο ο συνομιλητης μου μπορει να περιμενει να ακουσει κατι για τον οδοντιατρο μου το οποιο το εξηγει η προηγουμενη φραση (π.χ. «He does not have Saturday appointments» – στις ΗΠΑ, οπου «εφευρεθηκε» το Weekend, πολλοι επαγγελματιες, μαζι και οδοντιατροι, ειναι ανοιχτοι τα Σαββατα, τουλαχιστον μεχρι το μεσημερι, για την εξυπηρετηση πελατων που εργαζονται). Αν ομως πω «My dentist is a Jew», ο συνομιλητης μου θα προετοιμαστει να με ακουσει να συνεχισω με καποια αρνητικη αναφορα η ενα προσβλητικο στερεοτυπο για τον οδοντιατρο (π.χ. «He is personally responsible for the stock market collapse, the extremely slow startup of Windows Vista computers and, of course, global warming»). Παντως, οπως καποιος αλλος παρατηρησε σε αλλη αναρτηση, ειναι γενικη συνηθεια οταν γινεται αναφορα σε εθνικη προελευση, τουλαχιστον στα Αμερικανικα αγγλικα, να χρησιμοπειται το επιθετο. Ετσι, κανεις λεει οτι καποιος Αμερικανος ειναι Polish και οχι Pole, Swedish και οχι Swede κ.ο.κ., εκτος, βεβαια, οταν δεν υπαρχει διαφορα μεταξυ επιθετου και κυριου ονοματος (π.χ. French, Greek, Nigerian). Αυτο νομιζω οτι δειχνει την διαδεδομενη παραδοχη οτι ασχετα απο προελευση η θρησκεια, καποιος πρωτιστως θεωρειται Αμερικανος και μονον σε δευτερο βαθμο, Εβραιος, Ελληνας, η Αρμενιος (και, κατα τον Orwell, μερικως, πολυ και πληρως αναξιοπιστος, αντιστοιχα).

  4. luciferidis said

    Πολυ κατατοπιστική συζητηση Παντως αναρωτιεμαι αν η χρηση του ορου Εβραιος απο τους ιδους τους Εβραιους (και οχι Ισραηλιτης κλπ ) Δεν μπορει να αποδυναμωσει τα στεροτυπα και τις προκαταλήψεις που προσδινουν στον ορο μια αρνητική φορτιση ..Θελω να πώ αν οι ιδιοι οι Εβραιοι χρησιμοπουσαν την ονομασια με περηφανια(στα Αγγλικά ελληνικά κλπ και οχι με την υποκωφη ντροπή -αντι να λένε π.χ Ισραηλιτης-
    ή να προβαλλονται οταν καποιος τους αποκαλει εβραιους…ακομα κι αν δεν εχει στο νου του καποιες αρνητικές συνδηλώσεις.

  5. luciferidis said

    να προβαλλονται = να προσβαλλονται

  6. Καλησπέρα,
    Δεν βρίσκω κάτι το κακόσημο ούτε στο Εβραίος, ούτε στο Ισραηλίτης. Ενδεχομένως να μην έβρισκα και στο Οβριός -και να το θεωρούσα απλώς παρωχημένο γλωσσικό τύπο-, εάν δεν τον είχα ακούσει σε γλωσσικά περιβάλλοντα του τύπου «Οι Οβριοί αρπάζουν μωρά και τούς πίνουν το αίμα». Άρα, ορθώς μάλλον σημειώνεις το «Οβριός» ως κακόσημο.
    έκφραση un bon Israélite «άνθρωπος ειλικρινής και ακέραιος». Η φράση αυτή αναφέρατι μόνο στους Ισραηλίτες ή σε οποιονδήποτε παρουσιάζει ακεραιότητα; Π.χ η φράση je suis grec a… (είμαι ειδικός σε ) δεν αναφέρεται μόνο σε Έλληνες.

  7. Louis said

    I have enjoyed this foray into linguistics and specifically into the substrates underlying the usage of Εβραίος vs Ισραηλίτης. I think that Abravanel has done a great job. Personally, I dislike using the term Εβραίος – I think because 1) it sounds so close to the derogatory Oβριός; and 2) the antisemites like to talk of «συνωμοσίες Εβραίων» or the «Εβραίοι do this or they do that.» For the same reason, Americans prefer to speak of American Jews or Jewish Americans, rather than (plain) «Jews.» We prefer to say, for example, that «Irwin is Jewish» – rather than say «Irwin is a Jew.» Abravanel, maybe your friend from Liguarium, or another linguist, can help. What does Chomsky have to say about all of this? :-)
    Louis

  8. Abravanel said

    @ Ντροπαλός said:
    έκφραση un bon Israélite «άνθρωπος ειλικρινής και ακέραιος». Η φράση αυτή αναφέρατι μόνο στους Ισραηλίτες ή σε οποιονδήποτε παρουσιάζει ακεραιότητα;

    Δεν είμαι ειδικός αλλά έχω την εντύπωση οτι περιορίζεται στους εβραίους αν και μπορεί να χρησιμοποιηθεί και πιο γενικά. Πχ μπορεί και ένας εβραίος να πει σε μια περίπτωση ανάγκης «ένας χριστιανός ρε παιδιά που να ξέρει τεχνητή αναπνοή». Αυτό δεν σημαίνει οτι εννοεί ένα χριστιανό ορθόδοξο αλλά το «χριστιανός» χρησιμοποιείται αντί του «άνθρωπος», χωρίς προφανεστατα κακή πρόθεση.

    @ Louis:
    What does Chomsky have to say about all of this? :-)

    He’d probably find Greece all too similar to the US, albeit in a mirror image some things stay the same and other appear as their specular copies.

    @ Luciferidis:
    η χρηση του ορου Εβραιος απο τους ιδους τους Εβραιους (και οχι Ισραηλιτης κλπ ) Δεν μπορει να αποδυναμωσει τα στεροτυπα και τις προκαταλήψεις που προσδινουν στον ορο μια αρνητική φορτιση

    Frankly δεν έχει καμμία σημασία – πλεον τα ΜΜΕ ετεροκαθορίζουν τον προσδιορισμό σου. Πάντως οι ίδιοι οι εβραίοι χρησιμοποιούν αποκλειστικά το εβραίος και το «ισραηλίτης» περιορίζεται στα κοινοτικά δρώμενα.

  9. stavroula said

    Ke Abravanel,
    asxeta me to ar8ro, me thn eukairia ths epaitiou ths 28 Oktwvriou ean ginotan n afierwnate kati
    gia tous Euraious agwnistes pou polemhsan isa3ia k hrwika me tous upoloipous sumpolites tous,
    ekeinh thn epoxh!
    Eixa diavasei ena sxetiko ar8ro palia sthn ellhnoamerikanikh efhmerida «Prwinh». Dn ekdidetai
    pleon. Mporei katallhla na katatopistei o ka8e anagnwsths sto paron istologio.

  10. Samira said

    Πολύ ενδιαφέρον άρθρο, δεν είχα ιδέα για όλα αυτά…

    Abravanel, χαίρομαι πολύ που ανακάλυψα το blog σας.

    Παρεμπιπτόντως (εδώ) στην Κρήτη τους εβραίους παλιά τους έλεγαν «γιεχουντήδες»…

  11. και στη νομοθεσία συναντούμε την έννοια των ισραηλιτικών περιουσιών ( κεφάλαιο που δεν έχει πιστεύω μελετηθεί επαρκώς) αλλά και εν γένει ισραηλιτικών… (οτιδήποτε). Στη νομική επιστήμη ο όρος εβραίος δεν εμφανίζεται από όσο μπορώ να γνωρίζω πουθενά.

  12. Abravanel said

    Σας καλωσορίζω και τις δυο!

    Στην Κρήτη κατ’αρχήν θυμάμαι στα χανιά τα γνωστά μπαράκια Συναγωγή και Χαβρα και την υπέροχη συναγωγή των Χανίων. :)

    Οσο για εσάς κ.Τροβά πιστεύω οτι θα βρείτε ενδιαφέρουσα την ανάρτηση περι του εβραϊκού θρησκευτικού νόμου και την ενσωμάτωση του στο ελληνικό νομικό σύστημα.

  13. jjcohen said

    @Samira,

    Παρεμπιπτόντως (εδώ) στην Κρήτη τους εβραίους παλιά τους έλεγαν «γιεχουντήδες»…,

    Από το Yehudi στα Εβραϊκά που σημαίνει Εβραίος.

  14. omadeon said

    Α, ώστε έτσι κύριε Κοέν. :)
    Στην Κρήτη τους λέγαν «γιεχουντήδες».

    Μάλλον… κρητικο-εβραϊκό δάκτυλο διαβλέπω και στο… Yahoo:
    Γιαχουντήδες εναντίον Γκουγκλιστών, 0-1. :)

    Κι εγώ οβριός είμαι, απλά γεννήθηκα Χριστιανός. :)

  15. μιστερ μαξ said

    και γω με ολα αυτα αυτα τα φωτα, τοσο τυφλος οσο και πρωτα…

    ισραηλιτης, εβραιος, ισραηλινος, ιουδαιος, κυπριος, ελληνοκυπριος, ελληνας, ελλαδιτης, Μακεδονας, σερβος, κοσσοβαρος…..

    Οι πεφωτισμενοι μας ινστρουχτορες δημιουργουν τα χαρτινα παραπετασματα του συλλογικου μας φαντασιακου!

  16. Στη Ρωσία πάλι, η λέξη Εβραίος (еврей) αντικατέστησε από τον ύστερο ΙΘ΄ αιώνα στην ευπρεπή και επίσημη χρήση τη λέξη Ιουδαίος (жид), που είχε πάρει πια υβριστική χροιά.

Leave a reply - Σχολιάστε νηφάλια

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: